5-féwral arxipliri 10-qisim


aptori: gülshen abduqadér

mikrofunda: abdusalam niyaz uyghur

5-féwral ghulja inqilawi sherqi türkistan yéqinqi zaman tarixidiki Xitaygha qarshi élip bérilghan partilash xarektirliq iqilab.

tarix ka’inatning wijdani deydu astronom sha’ir ömer heyyam. shundaq, bundin yigirme yil burun sherqi türkistan dep atilidighan bir jughrapiyediki kichikkine sheher ghuljida yüz bergen ghulja 5-féwral iqilawimu insaniyet tarixigha tamghisini urghan ka’inatning shundaqla uyghur xelqining wijdani awazi. töligen bedeller, tupraqta yatqan shéhidler bu wijdani awazni uyghur tarixini ng altun betlirige qondurishimizni kütmekte.

qehrimani bolmighan bir milletning kélechigimu bolmaydu.uyghur xelqi tarixning herqaysi dewrliride öz qehrimanliri, shéhidliri we köreshChiliri bilen pexirlinip kelgen bir millet.

5-féwral arxipliri uyghur xelqining qehrimanliq tarixi ichidiki qarimuqning qasriqidek bir böligi.biz tarixning kömülüp qélishini wijdanning kömülüp qélishi dep qarighanliqimiz üchün qolimizgha qelem alduq. allah bizge intayin yuquri yaritish möjizisi bilen bergen anglash we sözlesh iqtidarimizni ishqa sélip bu qehrimanliq dastanigha shahid bolghanlarning éytqanlirigha qulaq berduq.

5-féwral ghulja inqilawi heqqide bilmeydighanlirimiz bilidighanlirimizdin köp. sözleyli … … … yazayli … … …
tarixmiz aq qeghez bolup qalmisun!

sherqiy türkistan musteqilliqini qolgha keltürüsh yolida issiq janlirini teqdim qilghan, allah yolida shéhid bolghan barliq sherqiy türkistan oghul qizlirigha allah jennetul férdewis ata qilsun!!!

5-féwral arxipliri

10-qisim

5-féwral ghulja inqilawi tilgha élin’ghanda bu inqilapqa tamghisini urghan, ghulja xelqige intayin tonushluq bolghan, shundaqla Xitay hakimyiti teripidin ilahilashturulghan hemde uyghur xelqi üchün nurghunlighan so’allarni arqisida tashlap ketken bir shexisni birlikte tilgha élishqa toghra kélidu.u bolsimu shéhit ibrahim ismayil.

5-féwral shahitlirining bildürüshiche, 5-féwral ghulja inqilawi yüz bergendin kéyin Xitay da’irliri ibrahim ismayilgha tutush buyrighi chiqarghan,ibrahim ismayilning söriti chüshürülgen we terjimhali yézilghan teshwiqat waraqiChiliri mehelle-mehelle we bazar restilerge kengri chaplan’ghan we tarqitilghan.ghuljidin herqaysi nahiyeler we sheherlerge tutushidighan chong qatnash tügünliride chazilar qurulup mexsus ibrahim ismayil üstidin tintish élip bérilghan.

téximu heyran qalarliq bolghini shuki, ibrahim ismayil Xitay da’irliri teripidin meqsetlik ilahilashturulghan bolup, xelq arisida: «ibrahim ismayil teshlepkide ayaq maylitiwatqan iken saqchilar yétip kélishige közdin ghayip boptu» «ibrahim ismayil Xitay bazirida tawuz yewetqan iken saqchilar kélishige közdin ghayip boptu» «ibrahim ismayil tünügün palanchi mehellide tebliq qiptu,bügün pustanchi mehellide tebliq qilidiken» digen sözler ghulja xelqi arisida kengri tarqilip yürgen bolsimu, emma ularning hichqaysisi taki ibrahim ismayilni Xitay saqChiliri qolgha chüshürüp, qattiq qiyin qistaqlardin kéyin télwizor ékranigha chiqirip öz qilmishigha mejburi pushman qildurghan’gha qeder körüp baqmighan.

ismini ashkarilashni xalimaydighan bir qisim 5-féwral shahitlirining bildürüshiche,eyni chaghda Xitay da’irliri, 75 kuwadirat kilométir da’irige aran 300 ming nopusqa ige ghulja shehride alte yette aygha yéqin qattiq tintish élip béripmu ibrahim ismayilni tutalmighan bolsimu emma ibrahim ismayil bilen körüshti, ibrahim ismayilni öyide qondurdi digen bahanilar bilen herqaysi sahelerdin minglarche kishini qolgha alghanliqi melum. eyni chaghda ghuljidiki yerlik saqchi da’irlirini hésapqa almighanda, ghuljida siyasi wezipe ötewatqan 8660-qisim Qatarliq organlarda,yüz mingdin artuq qoralliq saqchi bar bolup, bundaq zor qoshun w e qattiq tintishta ibrahim ismayilni tutalmasliqi mümkin emes idi. bu yerdiki meqset ibrahim ismayilni bir mezgil ilahilashturush we andin qolgha chüshürüsh hilisi arqiliq kishilerni qorqutush we jenggiwarliqini suslashturush shundaqla Xitay hakimyiti özlirining köpligen jenggiwar uyghur yashlirini tutqun qilishigha zimin hazirlash hilisi yoshurun’ghanidi. igelleshlerge asaslan’ghanda Xitay tajawuzChiliri , ghulja sheherlik 2-ottura mektepning bir oqutquchisini ibrahim ismayilni öyide qondurdi digen bahane bilen xizmitidin élip tashlighan we siyasi salahiyiti nuqtiliq halda tekshürülüp turghan. 5-féwral arxiplirining aldinqi qisimlirida akisi shéhit tursun seley heqqide qimmetlik uchurlarni bergen buserem seley xanim ziyaritimizni qobul qilip, muxbirimizgha mundaq deydu. (bu söhbetning tepsilatini radi’o programmimizdin anglang)

Xitay tajawuzChiliri,ibrahim ismayilni yemchük qilip, ghulja shehride qattiq tintish we qolgha élish herkiti élip bérish meqsidige yetkendin kéyin,
1998-yili 4-ayda ghulja sheher tashkörük yéza yénginur kocha 75-nomurluq qorada namaz oquwatqan waqtida qolgha alghan. aridin bir mezgil ötkendin kéyin, ibrahim ismayil télwizor ékranlirida peyda bolup, öz qilmishigha qattiq töwe qilghan we birqanche kishining ismini tilgha élip derhal qoral yaraqlarni hökümetke tapshurup bérishini tewsiye qilghan. emma bu tewsiye qilishlarning qattiq qiyin qistaqlar arqiliq boluwatqanliqi, ibrahim ismayilning aldi terepke chaplap qoyulghan bir parche qeghezni oqup bériwatqanliqi ghulja xelqining diqqitidin qéchip qutulalmighan.ibrahim ismayilning yéqinlirining bildürüshiche,tayaq zerbisidin uning yüz közliri kökürüp we iship ketken bolup,közliri nursiz we harghin iken.

aridin bir yilche waqit ötkendin kéyin ghulja shehride ochuq sot éChilip ibrahim ismayilgha ölüm jazasi bérilip shu küni ijra qilin’ghan. bir mezgil ilahilashturulghan ibrahim ismayil arxiwi mana shundaq yépilghan, emma ghulja xelqi nurghunlighan sirlarni özi bilen bille élip ketken ibrahim ismayilni 5-féwral ghulja inqilawining qehrimani süpitide xatirlep kelmekte.

Xitay tajawuzChilirining qoligha tirik chüshken ibrahim ismayilning Xitay saqChiliri sorighan nime üchun bashqa shéhitlardek özliri bilen étishmighanliqi heqqidiki sorighan so’aligha ibrahim ismayilning nime dep jawap bergenligi heqqide toxtalghan tahir ependi mundaq deydu.(bu söhbetning tepsilatini radi’o programmimizdin anglang)

shundaq 5-féwral ghulja inqilawi heqqide bilmeydighanlirimiz bilidighanlirimizdin köp. ghulja xelqi arisida tillarda dastan bolup kéliwatqan yene bir shéhit hékayisi abduweli ababekrining hékayisi.

Xitay tajawuzchi armiyesining muntizim qorallan’ghan 8660-qismi we ili oblastliq zorawanliqning aldini élish alahide etriti Qatarliq alahide qisimliri bilen,cheksiz ketken ghulja mehelliliri , étizliqlar taghu deryalar we yaylaqlarda mökünup yürüp partizanliq urushi élip bérip shéhit bolghan. abduweli ababekrining hikayisi 5-féwral ghulja inqilawi jeryanida bipayan ili wadisida yüz bergen Xitay tajawuzChilirigha qarshi qehrimanliq dastanlirining biri. shéhit abduweli ababekri ,ghulja sheher tashyol idarisi a’ililikler qorusida olturushluq, ababekri akining oghli bolup , ababekri aka ghulja sheher tashyol idarisining uzun yilliq ishchisi idi.

Xitay tajawuzChiliri 5-féwral ghulja inqilawi yüz bergendin kéyin, nurghunlighan qehriman uyghur oghul qizliri Qatarida,abduweli ababekrigimu tutush buyriqi chiqiridu. Xitay tajawuzchi armiyesi sanining jiq bolushigha qarimay, nahayiti qorqunchaqliqi we ichkiri ölkilerdin kelgenligi sewebidin ghulja shehrining yer sheklini yaxshi bilmigenligi üchün 5- féwral partizanliri bilen bolghan toqunushlarda éghir ziyan tartidu.

netijide ghezeplen’gen Xitay tajawuzChiliri, partizanlirimiz turushluq yézini qorshap, partizanlirimiz mökün’gen da’irini partilitish usuli arqiliq, özlirining neqeder ajiz bir eskiri qisim ikenligini ispatlaydu.

Xitay tajawuzchi armiyesi bilen bolghan köp qétimlik toqunushlarda, mergenligi we chebdesligi bilen aman qalghan shéhit abduweli ababekri bir qétimliq toqunushta putigha oq tégip yarilinidu we ghulja sheher boyanday yézisidiki bir dihqanning öyige yoshurinidu we yarisini dawalitidu. kéyin bashqilarning chéqip qoyushi bilen uni dawalawatqan doxturmu tutup kétilidu. abduweli ababekrining usta mergen ikenligini,köp qétimliq toqunushlar jeryanida yaxshi bilgen Xitay tajawuzchi armiyesi özliridin köp chiqim bolushning aldini élish üchün, boyanday yéziliq saqchixanidiki bir aktip uyghur saqchining yol bashlishi bilen Xitay tajawuzChiliri abduweli ababekri panalan’ghan dihqanning a’ilisini qorshuwalidu. bu qétimqi toqunushta abduweli ababekri yenila qorshawni yérip chiqip kétidu. Xitay tajawuzChiliri ghulja shehridin ürümchige we ili wilayitidiki sekkiz nahiyege baridighan barliq yollarni qattiq kontirol qilidu. mehelle –mehelle we ghulja bazar ichide qattiq kimlik tekshürush élip baridu.Xitay tajawuzChiliri saqchi mashinlirining chéqirghan awazi 24 sa’et ghulja teweside bésiqmaydighan ehwal shekillinidu. mustehkem qorghan ghulja mehelliliri , ghulja xelqi öz qehrimani abduweli ababekrige quchighini achidu, uni yoshurup saqlaydu.

bir qanche aygha sozulghan qattiq tintish netijiside Xitay tajawuzChiliri abduweli ababekrining ghulja sheher bayköl kentige yoshurun’ghanliqini séziwalidu.

bu qétim ghaljirlashqan Xitay tajawuzChiliri, peqet abduweli ababekri we uning sebdashliri, yoshurun’ghan qorunila emes belki pütkül bayköl yézisini qorshawgha alidu.

1998-yilining awghust aylirida, ghulja sheher bayköl yézisidiki bir dihqan a’iliside qorshawda qalghan abduweli ababekri we uning sebdashliri, türkum- türkumlep herbiy mashina bilen bayköl yézisigha xuddi chümülidek töküwétilgen, éghir tiptiki zamaniwi qorallar bilen qorallan’ghan Xitay eskerlirining teslim bolush heqqidiki buyrighigha perwa qilmay, shéhit bolush yolini tallaydu we bir kiche kündüz qattiq téntish netijiside, Xitay tajawuzChilirining ular yoshurun’ghan a’ilini bomardiman qilishi bilen shéhit bolidu. Xitay tajawuzChiliri abduweli ababekri we uning sebdashlirini tirik qolgha chüshürüsh meqsidige yételmeydu. shu chaghda abduweli ababekri emdila 20 yashqa kirgen idi.

abduweli ababekri shéhit bolushtin bir hepte ilgiri, ata anisigha bir mektup kirgüzgen bolup, mektupta,özining Xitay tajawuzChilirigha qarshi köresh qilip shéhit bolush yolini tallighanliqini, tirik qolgha chüshüshni xalimaydighanliqini, özining bu yolni tallighanliqi üchün pushman qilmaydighanliqini, ata anisiningmu uning bu tallishigha hörmet qilishi kérekligini we hergiz pushman qilmasliqini,shéhit bolghandin kéyin nezir chiraq ötküzmeslikini, yash tökmesligini, qeyser we merdane bolushliri kérekligini alahide ötün’gen.

Xitay tajawuzChiliri abduweli ababekri shéhit bolghandin kéyinmu xatirjem bolalmaydu we abduwelining ata-anisi olturushluq ili wilayetlik tashyol asrash idarisi a’ililikler qorusigha(hazirqi ghulja sheher altunluqqa toghra kélidu) 10 gha yéqin qoralliq saqchini qarawulluqqa ewetip nezerbent astigha alidu.

undin bashqa Xitay tajawuzChiliri, ababekri ependining öyini axturup er ayal ikkisi bir ömur ishlep yiqqan 40 ming Xitay pulini musadire qilidu.

5-féwral inqilapChilirining ortaq bir alahidiligi shuki, ular a’ilisi we yéqin uruq tuqqanliridin özliri shéhit bolghandin kéyin yash töküp yighlimasliqni, nezir chiraq otküzmeslikni alahide telep qilghan.özlirining shéhitlik yolini razimenlik bilen tallighanliqini alahide tekitligen. mana bu 5-féwral ghulja inqilawi rohi, mana bu shéhitlik rohi.

tarxtiki nurghunlighan érqiy qirghinchilar özliri nishan qilghan kichik milletlerni yoq qilishta aldi bilen u milletlerni teshwiqat arqiliq sésitish hilisini qollan’ghan we bu jeryanda nurghunlighan hilimikirlerni oylap chiqqan . mesilen yehudilar, afriqiliqlar, indi’anlar, birmidiki rohina musulmanliri we uyghurlar.

5-féwral ghulja inqilawi shéhitliri özlirining issiq janliri bedilige uyghur xelqining Xitay teshwiq qiliwatqandek zeherlik chikimlik xumari, eydiz bimari, horun ebgah bir millet emesligidin ibaret heqiqetni putun dunyagha anglatti.

waqit munasiwiti bilen, 5-fébral arxipliri namliq progirammimizning 10-qismi mushu yerde axirlashti. 5-féwral arxiplirining 11—qisimda körüsheyli.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz