dunya we Xitaygha nezer 1-bölüm


esli aptori: elrohlan

programmigha teyyarlighuchi: abdusalam niyaz uyghur

tehrirligüchi: azad qasim

–iqtisadiy we herbiy jehetlerde, Xitay yéqin kelgüside asiya yaki dunyadiki 1-orundiki hökümran küchke aylinalamdu?
–hazir dunyada mewjut bolup turuwatqan impériyilerdin qaysiliri bar?
–dunya tarixida 2 yaki uningdin köp chong impériyiler teng mewjut bolghanda, uning aqiwiti qandaq bolghan?
–hazirghiche Xitay bilen Amérika otturisida qandaq küch sinashlar yüz bergen?
–Xitay bilen Amérika urushamdu? urushsa uning qandaq xewpliri bar?
–Xitay iqtisadida chong mesile keltürüp chiqiridighan asasiy amillar qaysi?
–hazir Xitayda yüz bériwatqan iqtisadiy, siyasiy we ijtima’iy özgirishlerni qandaq chüshinish kérek?
–donald trumpning prézidént bolushi Xitay üchün némidin dérek béridu?

1. Xitay asiyadiki hökümran küch bolalmaydu

yéqinqi bir mezgil waqittin buyan uyghurlar toghrisida yaxshi xewerlerni asasen anglighili bolmaydighan bolup qaldi. Xitayning iqtisadiy we herbiy sahelerde uchqandek tereqqiy qilishi,xelq’araliq jem’iyetlerning insan heqlirige köngül bölüshining zor derijide ajizlishishi, gherb elliridiki aq tenliklerning milletChilik éngining yéngidin küchiyishi, we burunqi Amérika prézidéntlirigha anche oxshap ketmeydighan donald trampning Amérika prézidénti bolup saylinishi chet eldiki köpligen wetendashlarni yéngiwashtin chongqur oylandurushqa bashlidi, dep perez qilsaq xata bolmasliqi mumkin. uyghurlarning buningdin kéyinki teqdirining qandaq bolidighanliqi heqqide bir qisim chüshenchilerge ige bolush üchün, biz xelq’arada tonulghan mutexessisler we hökümet emeldarlirining yéqinqi bir qanche yil ichide sözligen ilmiy doklatliri we ilmiy léksiyilirini diqqitinglargha sunduq.

biz bu sehipimizde xéli köp témilar üstide toxtilidighan bolup, u témilarning hemmisi dunya we Xitay weziyiti bilen munasiwetlik. hazir uyghurlarning teqdiri Xitayda buningdin kéyin yüz béridighan özgirishler bilen chemberchas baghlinip ketken bolghachqa, dunya we Xitayning buningdin kéyin yüz bérish éhtimalliqi bar bolghan ehwali üstide toxtilish emeliyette uyghurlarning kelgüsidiki ehwali üstide toxtilish bolup hésablinidu.

bizning bu heptilik programimizda tonushturmaqchi bolghinimiz «néme üchün Xitay asiyani soraydighan hökümran küch bolalmaydu?» dégen témidiki bir ilmiy léksiye bolup, u léksiyeni pol dib (Paul Dibb) we jon li (John Lee) isimlik ikki neper mutexessis 2015-yili Awstraliyediki bir dangliq aliy mektepte sözligen. bu ikki neper ependi yuqiridiki témida bir parche ilmiy doklatmu teyyarlighan bolup, léksiyening mezmunidin qarighanda, bu doklat Awstraliye hökümiti üchün teyyarlan’ghandek qilidu.

doktor jon li ependi léksiye bilen doklatning iqtisadiy sahege tewe qismigha, pol dib ependi bolsa herbiy sahe qismigha mes’ul bolghan bolup, biz aldi bilen yuqiridiki léksiye bilen doklatning iqtisadiy sahege da’ir mezmunini tonushturimiz.

iqtisadqa a’it mezmunning igisi bolghan doktor jon li Awstraliyede xelq’araliq iqtisadiy we bixeterlik ishlar üstidiki ilmiy tetqiqatlar bilen shughullinidighan akadémik bolup, uning tetqiqatliri asiya we tinch okyan rayonlirini asas qilidiken. u Awstraliye milletler uniwérsitéti (Australian National University) ning istratégiye we herbiy mudapi’e tetqiqat merkizining yardemchi proféssori, sidnéy uniwérsitéti xelq’ara bixeterlik tetqiqat merkizining aliy derijilik tetqiqatchisi, hemde Amérikining paytexti washin’gtondiki xudson instituti (Hudson Institute) ning aliy derijilik tetqiqatchisi iken. shundaqla u Awstraliye rayonluq bixeterlik institutining diréktorlirining biri iken. uning yene Sin’gapordiki sherqiy-jenubiy asiya tetqiqat institutining waqitliq aliy derijilik tetqiqatchisi, we kokoda fondi jem’iyitining diréktori bolushtek wezipilirimu bar iken. jon li hazir Amérika we Yaponiye hökümetlirige asiyaning iqtisad we bixeterlik jehettiki istiqbali toghrisida meslihetChilikmu qilidiken.

2. Xitay iqtisadi heqqide

beziler bir döletning iqtisadiy jehette zor derijide küchiyishi we ajizlishishi bilen uning herbiy jehettimu küchiyishi ajizlishishi otturisida zich munasiwet bar, dégen köz-qarashni otturigha qoydi. shuning bilen Xitaygha qandaq mu’amilide bolush mesiliside öz-ara qarimu qarshi bolghan 2 xil idiye otturigha chiqti. uning biri, Xitay hazirqidek tereqqiy qilip méngip, eng axiri dunyadiki hökümran küchlerning birige aylinidu, shuning bilen uninggha Amérikimu yol qoymisa bolmaydighan ehwal wujudqa kélidu, dégen idiyidin ibaret. uning yene biri bolsa, Xitay iqtisadining hazirqidek téz tereqqiy qilishi menggü dawamlishiwermeydu, hemde uning herbiy küchi xuddi hazirqidek Amérikining herbiy küch sewiyisidin köp arqida qélip mangidu, dégen idiyidin ibaret. biz, yeni eslidiki menbening aptorliri 2-xil idiyini toghra dep qobul qilimiz. yeni, bizning nezirimizde Xitay iqtisadiy we herbiy jehette toxtawsiz tereqqiy qilip, asiyani soraydighan hökümran küchke aylinalmaydu. undaq bolushigha Xitayning iqtisadiy tereqqiyatidiki her xil cheklimiler sewebchi bolidighan bolup, töwende biz ashu seweblerning bir qismini analiz qilip ötimiz.

iqtisadshunasliq ilmi iqtisadiy tereqqiyatni wujudqa keltüridighan mundaq 3 amilni étirap qilidu: (1) kapital (yaki pul) meblighining miqdarini köpeytish, (2) emgek küchi meblighining miqdarini köpeytish, we (3) kapital we emgek küchi mebleghlirining ünümdarliqini östürüsh. gerche oxshimighan eller iqtisadiy tereqqiyatni wujudqa chiqirishta qollinidighan usullar öz-ara azraqtin perqlensimu, yuqiridiki iqtisadiy qanuniyet barliq siyasiy-iqtisad qurulmilirigha mas kélidighan bolup, héch qandaq bir el iqtisadni ashu qanuniyetlerning sirtida turup tereqqiy qilduralmaydu.

yaponning iqtisadi 1960-yilidin 1980-yilighiche bolghan 20 yil waqit ichide her yili 10 pirsenttek ösüp mangghan. emma 1995-yillirigha kelgende yapon iqtisadining ösüsh sür’iti asasen nöl pirsentke chüshüp qaldi. bezi mutexessisler yapon we sabiq sowét ittipaqida körülgen iqtisadiy özgirishlerni tehlil qilip, ularning iqtisadining bir izda toxtap qélishining sewebi ular kapital we emgek küchi meblighining miqdarini östürüshte xéli küchigen bolsimu, bu ikki xil mebleghning iqtisadiy ünümi töwenlep mangghanliqi ikenlikini yekünlep chiqti. yeni kapital we emgek küchi meblighining miqdarini östürüp, uninggha mas haldiki iqtisadiy ünümge ériship mangalmighan iqtisad choqum tereqqiyattin toxtap qalidu.

(1) Xitay iqtisadiy tereqqiyatining kapital meblegh miqdari jehettiki cheklimisi

köpligen obzorchilar Xitayning éksport sana’iti we uning «dunya zawuti» gha aylinishi jehettiki kishini heyran qalduridighan muweppeqiyetliri üstide köprek toxtilidu. éksport sana’iti heqiqetenmu Xitay iqtisadiy tereqqiyatining bir muhim terkibiy qismi bolup, uningda hazir 50 milyondek adem biwasite, yene 100 milyondek adem wasitilik ishleydu. emma Xitay iqtisadigha chongraq töhpe qoshqini éksport emes, belki dölet ichide ishqa ashurulghan muqim mebleghdin ibaret. 1980- we 1990-yillardiki Xitay iqtisadiy tereqqiyatining 40 pirsenti ene shundaq muqim meblegh arqiliq ishqa ashurulghan. 2009-yiligha kelgende iqtisadiy ösüshning 70 pirsenti muqim meblegh arqiliq ishqa ashuruldi.

yuqiridiki sanlarni töwendiki pakitlar arqiliq yaxshiraq chüshen’gili bolidu: 1950- we 1960-yilliridiki yapon, jenubiy koréye we Teywenning téz sür’ette sana’etlishish dewride muqim meblegh dölet yilliq ishlepchiqirish miqdarining peqet 30 pirsentinila igiligen. emma Xitayda bu qimmet 1980-yilliri 35 pirsent bolghan bolsa, 1999-yili 38 pirsentke we 2004-yili 45 pirsentke östi. hazir bolsa bu qimmet 49 pirsentke chiqti. muqim mebleghning GDP ning 49 pirsentini igilishi peqet Xitaydila yüz bergen ish bolup, Xitay bu ishta hazir dunyadiki chong iqtisadiy döletler ichide 1-orunda turidu.

bu qimmetni töwendikidek chüshinishmu mumkin: aldinqi 10 yil ichide Xitay iqtisadi 162 pirsent östi. bu 162 pirsentlik ösüshning 6 pirsenti yéngidin qoshulghan emgek küchidin kelgen bolup, uning 135 pirsenti muqim mebleghdin keldi. yeni, 162 pirsentlik GDP ösüshining aran 19 pirsenti kapital meblighi bilen emgek küchi meblighining ünümdarliqidin keldi. bu dégenlik aldinqi 10 yil ichide Xitay GDP sining ösüshining 80 pirsenti muqim mebleghdin keldi, dégenlik bolidu.

mushundaq yuqiri miqdardiki muqim mebleghge tayinip iqtisadni östürüsh dunya tarixida burun körülüp baqmighan bir ish. shunglashqa, hazir köpligen kishilerning qarishiche Xitayning hazirqidek muqim mebleghge tayinip iqtisadni östürüp méngishi anche uzun’gha barmaydu.

yuqiridiki yekünning delilliri nahayitimu köp. mesilen, 1980-yilliri Xitay 2 dollar meblegh sélip bir dollar pul tapalaytti. 1990-yilliri 4 dollar meblegh sélip bir dollar pul tapalaydighan boldi. 2011-yiligha kelgende 5 dollar meblegh sélip andin bir dollar pul, 2012-yili bolsa 5.5 dollar meblegh sélip bir dollar pul tapalaydighan boldi. sherqiy-asiyadiki bashqa ellerning ehwallirining ispatlishiche, meblegh bilen payda mushundaq 5.5:1 nisbetke chüshüp qalghan iqtisad éghir derijilik israpChiliqqa wekillik qilidighan bolup, undaq iqtisadning ömri anche uzun’gha barmaydu.

yuqiriqidek éghir derijiki israpChiliq tüpeylidin, Xitay karxanilirining qerzi 2008-yili GDP ning 147 pirsentige toghra kelgen bolup, 2014-yiligha kelgende GDP ning 250 pirsentidin éship ketti. dollar qimmiti boyiche chüshendürgende, Xitay karxanilirining qerzi 2008-yili 9 – 10 trilliyon dollar bolup, 2014-yili 20 – 25 trilliyon dollardin éship ketti. Amérikidiki barliq soda bankilirining bayliqini qoshqandimu 20 trilliyon dollargha barmaydu.

yuqiridikisi tarixta körülüp baqmighan bir ehwal. ashundaq zor miqdardiki kapital meblighini qerz arqiliq wujudqa keltürüsh hazir Xitay iqtisadida bir qisim éghir mesililerni keltürüp chiqirishqa bashlidi. 2011-yili Xitayning qerzi uning maddiy bayliqining 105 pirsentige toghra kelgen bolup, bu san dunyadiki iqtisadta eng aldida turidighan 20 dölet ichidiki eng yuqiri san’gha wekillik qilidu. hazir Xitayning qerzge bergen emma héch qandaq payda ekelmeydighan pulining qimmiti 2 trilliyon dollargha barawer kélidu.

1990- we 2000-yilliri Xitayning éksport iqtisadi GDP ni östürüshtiki asasiy küch bolghan. emma hazir undaq bolalmaydighan bir ehwal meydan’gha keldi. shunglashqa Xitay iqtisadi buningdin kéyin 1990- we 2000-yilliridikidek téz tereqqiy qilalmaydu.

yuqiriqidek mesililerni hel qilishning bir usuli kapital meblegh bilen éksportqa tayinip iqtisadni östürüshni dölet ichidiki istémalgha tayinishqa özgertish. emma, bu usuldimu 2 mesile bar. uning biri, peqet dölet ichidiki istémalghila tayinip GDP ni 5 – 10 pirsenttin östürüp méngish tarixta körülüp baqmighan bir ish bolup, u asasen mumkin emes. uning yene biri, dölet igilikidiki karxanilar (d i k) éksport mehsulatini asas qilidighan bolup, ular hazirghiche meblegh puli we mehsulat pursetliri jehette Xitay kommunistik partiyisi (x k p) ning alahide imtiyazigha ériship keldi. éksportni azaytish d i k gha bérilidighan meblegh puli bilen pursetlerni kémeytishni telep qilidu. d i k ni ajizlashturush we azaytish bolsa Xitay iqtisadiy sistémisida nahayiti chong özgirishlerni élip bérishni telep qilipla qalmay, u yene x k p ning Xitay iqtisadiy sistémisidiki hökümran orninimu töwenlitiwétidu.

GDP ning ösüsh nisbiti bir döletning iqtisadiy ehwalini toluq namayan qilip bérelmeydu. buning bir misali Yaponiyedin ibaret. Yaponiye GDP sining ösüsh nisbitimu 1980-yilliri nahayiti yuqiri idi. emma kéyin toxtap qaldi. sabiq sowét ittipaqining iqtisadimu 1950-yilidin 1973-yilighiche 3 qatlan’ghan yaki 3 hesse chongayghan, emma uning iqtisadida éghir mesile barliqi kéyin ispatlandi. démek, GDP bir döletning iqtisadiy pa’aliyetlirining ünümi we paydisi jehette héchnémini körsitip bérelmeydu.

Xitay bügün’giche muqim meblegh teriqiside nurghunlighan adem yashimaydighan binalar, adem mangmaydighan yollar, we héchnéme ötmeydighan köwrüklerni yasiwetti. héch kim ishletmeydighan polatlarnimu zor miqdarda ishlep chiqirip, saqlap qoyuwatidu. mushundaq ünümsiz, paydisiz, lazimsiz we toluq paydilinilmaydighan nersilerning hemmisi GDP nuqtisidin qarighanda «iqtisadiy ösüsh» bolup hésablinidu. hemde ular bir qisim obzorchilar teripidin keng türde teshwiq qilinidu. emeliyette bolsa u nersiler hergizmu Xitayning dölet küchining éship méngishigha héch bir ijabiy töhpe qoshalmaydu.

bu yerdiki eng muhim nerse iqtisadning ösüshini néme keltürüp chiqarghanliqidur. Xitay aldi bilen iqtisadni östürüshning bir mejburiy nishanini békitip, andin soda-sana’et logikisi we payda-ziyan munasiwitige emes, belki az sandiki nahayiti yuqiri derijide qoghdalghan we intayin köp alahide imtiyazlargha ige qilin’ghan dölet igilikidiki karxanilargha tayinip ashu nishanni emelge ashurush yolini tutuwatidu. bundaq qilish muqerrer halda dölet ichidiki köpligen qiyin ötkellerni yéngelmeydighan nachar aqiwetlerge élip baridu. ashundaq qiyin ötkeller üstide analiz yürgüzüsh Xitayning asiyada hökümran küchke aylinish-aylanmasliqi üstide analiz yürgüzüshke qarighanda téximu muhim.

(2) Xitay bay bolushtin burun qérip bolidu

gerche hazir Yaponiye sherqiy-asiyaning «bowisi» dep qaralsimu, bu rayonning kelgüsidiki küch tengpungluqi mesilisige kelgende Xitaygha bekrek köngül bölünüshi kérek. Xitayda hazir 1.35 milyard nopus bar bolup, 2030-yiligha kelgende bu san kichikleshke bashlaydu.

bu mesilide xizmet yéshidiki kishiler (yeni 15 – 64 yashliq kishiler) yaki «emgekchiler» bilen yéshi 65 yaki uningdin yuqiri bolup dem élishqa chiqqan kishiler yaki «yashan’ghanlar» ning nisbiti nahayiti muhim. 1980-yilliri Xitaydiki emgekchilerning omumiy nopustiki nisbiti 73 pirsent idi. u hazir 68 pirsent. bu nisbet 2020-yili 65 pirsentke, we 2035-yili 60 pirsentke chüshüp qalidu. 2015-yili xizmettin ayrilghan kishilerning sani xizmetke yéngi kirgen ademlerning sanini bésip chüshidighanliqi mölcherlendi.

emgekchiler bilen yashan’ghanlarning nisbitini sélishturush arqiliq yuqiridiki sanlarni téximu éniqraq chüshen’gili bolidu. Xitay 1979-yili islahat dewrini yéngi bashlighanda her 7 emgekchige bir yashan’ghan adem toghra kéletti. hazir her 5.5 emgekchige bir yashan’ghan kishi toghra kélidu. hazirqi mölcherche, 2035-yiligha barghanda her 2 neper emgekchige bir yashan’ghan kishi toghra kélidu. yeni, kéyinki 20 yil waqit ichide yashan’ghanlarning emgekchiler bilen bolghan nisbiti bir hessidin jiqraq köpiyidu.

bu nisbet intayin muhim. adette 20 – 45 yashlardiki kishilerning ish ünümi we yéngiliq yaritish iqtidari eng yuqiri bolidu, dep qarilidu. bezi mölcherlerge asaslan’ghanda, Xitayning 1980 – 2010-yilliridiki GDP sining 15 – 25 pirsentini ishqa ashurghini uning ashundaq ish ünümi yuqiri emgekChiliri bolghan.

hazir Xitayda 120 milyon yashan’ghan nopus bar bolup, 2035-yiligha barghanda bu san 320 milyon’gha köpiyidu. omumiy nopus sani bolsa hazirqidin aran 100 milyonla artuq bolidu. 2035-yiligha barghanda her bir 15 – 50 yashtiki emgekchige 51 – 64 yashtiki qérighan emgekchidin 1.5 adem toghra kélidu. bu hazirqi ehwalning del eksidur.

yuqiridiki ehwalni birer amal bilen özgertish asasen mumkin emes. bu sahede qollan’ghili bolidighan birer tedbirmu mewjut emes. bir bala siyasitini sel boshatqan yaki emeldin qaldurghan teqdirdimu, Xitay nopusining qérip méngishini kéyinki 10 – 20 yil ichide arqigha yandurghili bolmaydu.

uning eksiche, Amérikining nopus statistikisi 2050-yillirigha barghiche uning tereqqiyati üchün nahayiti paydiliq halette saqlinip mangidu.

epsuski, iqtisadiy tereqqiy qilghan eller ichide, Xitay tarixta tunji qétim körülgen «bay bolushtin burun qérip bolidighan dölet» bolup qalidu.

(3) dölet igilikidiki karxanilar (d i k) mesilisi

Xitaydiki d i k siyasiy-iqtisadqa tewe bolup, Xitayda hazir 140000 d i k bar. eng yaxshi iqtisadiy pursetler ashu d i k gha ata qilin’ghan bolup, bankilar qerzge béridighan pulning texminen 75 pirsentimu ashu d i k gha bérilidu. xususiy karxanilar bu 2 xil paydiliq shara’itning intayin az bir qismidinla behrimen bolalaydu.

hökümet bergen meblegh qerz pulini ishlitishte d i k éksport sana’itidin bashqa sahelerning hemmiside hökümran orunda turidu. shunglashqa d i k ning kirimining ösüsh nisbiti GDP ning ösüsh nisbitidin köp üstün bolup, a’ililer we bir qétim ishlitip tashliwétidighan nersiler üchün xejleydighan kirimning ösüsh nisbiti GDP ningkidin köp töwen turidu. bashqiche qilip éytsaq, 1979 – 1989-yilliri tereqqiyatning paydisining köp qismini xususiy ahaliler körgen bolsa, aldinqi 15 yil ichide iqtisadiy tereqqiyatning paydisini d i k eng köp kördi. shunglashqa hazir ahaliler istémal qilidighan pulning miqdari GDP ning aran 33 pirsentige toghra kélidighan bolup, bu san dunyadiki chong iqtisadliq eller ichide eng töwen orunda turidu. Xitayda hazir künlük xirajet pul miqdari 2 dollardin töwen bolghan nopusning sani 400 milyon bolup, mushundaq bir döletning xususiy a’ililiklerni emes d i k ni üstün orun’gha qoyushi yashan’ghanlarning kelgüsi teqdirini bir intayin échinishliq haletke apirip qoyidu.

iqtisadshunasliq ilmide ishlitilidighan «gini nisbiti» dep atilidighan bir nisbet bar. kirim teqsimati eng yuqiri derijide tengshelgen döletning gini nisbiti nölge teng bolup, kirim teqsimati eng yuqiri derijide tengshelmigen döletning gini nisbiti birge teng bolidu. Xitayning gini nisbiti 1980-yilliri 0.25, we 1990-yilliri 0.38 bolghan bolup, hazir bolsa 0.5 bolup boldi. uning bilen sélishturghanda, hazir Hindistan, Amérika, Yaponiye we Rusiyening gini nisbetliri 0.34, 0.43, 0.38 we 0.42 bolup turuwatidu.

bir tereptin xususiy ahalilerning kirimini töwenlitip, yene bir tereptin kirim tengsizlik nisbitini bir xeterlik derijige apirip qoyush choqum éghir derijidiki nachar aqiwetlerni keltürüp chiqarmay qalmaydu. hazir Xitayda milyonlighan xususiy karxanilar we on milyonlighan gheyriy resmiy karxanilarni qurban qilish bedilige 140000 d i k iqtisadiy purset we kapital meblighining asasiy qismigha ige boluwatidu. adettiki kishiler bilen sélishturghanda, hazir nahayiti az sandiki j k p yaki d i k bilen yéqin siyasiy munasiwiti yaki iqtisadiy hemkarliqi bar kishiler hazirqi iqtisadiy tereqqiyattin nahayiti yuqiri derijide payda körüwatidu.

kirim we dölet bayliqi teqsimatidiki tengsizlik nahayiti köp sandiki yashan’ghanlarni intayin qiyin ehwalning ichige kirgüzüp qoyidu. hazir sheher ahalisining aran 33 pirsenti we yéza ahalisining aran 5 pirsentining melum shekildiki merkiziy hökümet, ölkilik hökümet yaki yerlik hökümet teminligen pénsiye ma’ashi bar. mutexessislerning mölcherlishiche, Xitayning 2013-yili pénsiye puli üchün ajratqan xamchot miqdari 2.9 trilliyon dollar bolghan bolup, yene 20 yildin kéyin bu san 10.8 trilliyon dollargha köpiyidu. eger Xitayning GDP si kéyinki 20 yil ichide her yili 6 pirsenttin ösüp mangidu, dep perez qilsaq, 10.8 trilliyon dollar pul 2030-yilliridiki GDP ning 40 pirsentige toghra kélidu. bu ehwal Xitayning dölet küchi tereqqiyatigha éghir derijide selbiy tesir körsitidu.

(4) Xitayning milliy we ichki ajizliqi

köpligen eller töwen-kirim sewiyisidin kishi béshigha 15000 dollardin toghra kélidighan otturahal kirim sewiyisige ötüp boldi. emma Xitay hazirmu kishi béshigha 10000 dollardin az toghra kélidighan bir sewiyide turuwatidu. uning üstige hazirghiche aran 30 dek dölet otturahal kirim sewiyisidin yuqiri-kirim sewiyisige ötelidi. héliqi 30 dek döletning hemmisining bir ortaq xaraktéri bar bolup, u xaraktér Xitayda yoq. u bolsimu döletni qanun bilen idare qilish, küchlük mal-mülük we eqliy mülük qanunliri bar bolush hemde ularni qattiq ijra qilghan bolush, hemde bir musteqil edliye qurulmisi bar bolup, bu qurulma her xil soda organliri otturisidiki soda majiralirini her da’im ünümlük hel qilalaydighan bolush Qatarliqlarni öz ichige alidu. u eller yene iqtisadiy purset we mebleghni karxanilarning artuqChiliq-ajizliqlirigha asasen teqsim qilidighan bolup, hergizmu siyasetke we karxanilarning siyasiy salahiyitige asasen teqsim qilmaydu. shundaqla ular hergizmu yuqiri-kirimlik bolushni kapital meblighi we emgek küchi meblighini toxtawsiz köpeytip méngishqa tayinip ishqa ashurmaydu.

hazir x k p hökümet iqtisadining xéli zor miqdarini herbiy ishlar, xelq azadliq armiyisi, qoshumche muntizim eskerler we qoralliq saqchilarning xirajitini her yili 10 – 20 pirsenttin östürüp méngishqa serp qilip, shu arqiliq dölet küchi we tesir da’irisini kücheytishke tirishiwatidu. mesilen, Xitay 2014-yili 241.5 milyard dollar pulni xelq azadliq armiyisi bilen qoralliq saqchilar üchün xejligen bolup, u omumiy xamchotning 11.4 pirsentini igilidi. bezi nopuzluq organlarning hésablap chiqishiche, Xitay shu yili dölet mudapi’esi bilen dölet bixeterliki üchün serp qilghan pul omumiy xamchotning 14.6 pirsentini teshkil qildi.

asta sür’etlik insan paji’esi yüz bérishning aldini élish üchün, Xitay hökümiti eslide 2014-yilliq dölet iqtisadining 10.5 pirsentini ijtima’iy kapaletlik we ishsizlar parawanliqi Qatarliq ishlargha, yene 6.1 pirsentini saqliqni-saqlash ishlirigha xejligen bolsa toghra bolatti. bu chiqim téxi pénsiyige chiqqanlarning ma’ashi Qatarliq bir Qatar ammiwi chiqimlarni öz ichige almaydu.

yuqiriqilardin bashqa, pénsiyige chiqqan nopusning kirimini östürüsh hemde ularni iqtisadiy jehette özidin we a’ilisidin özi xewer alalaydighan qilish üchün dölet iqtisadi bilen iqtisadiy pursetlerni keng-kölemde d i k din xususiy karxanilar we ahalilerge yötkeshke toghra kélidu. Xitayning bir-bala siyasiti 4-2-1 mesilisini keltürüp chiqardi: hazir köp sandiki a’ililerde bir bala bir jüp ata-ana we ikki jüp bowa-momilardin xewer almisa bolmaydighan ehwal kélip chiqti. shunglashqa Xitay hökümiti özining siyasiy-iqtisadida ghayet zor we muqimsizliqni keltürüp chiqirish éhtimalliqimu bar bolghan derijidiki özgirishlerni élip barmisa bolmaydu. undaq islahat d i k ning dölet iqtisadida oynaydighan hazirqi rolini tedrijiy halda ajizlashturidighan bolup, shuning bilen x k p ning dölet küchi bilen dölet ghayisini yükseldürüsh qabiliyitinimu tedrijiy halda ajizlashturup mangidu.

eng axirida körsitip ötüshke tégishlik yene bir nuqta shuki, x k p ning bir qanunluq gewde bolup mewjut bolup turalishi Xitay puqralirining turmush sewiyisining üzlüksiz ösüp méngishigha baghliq. shunga küchlük herbiy qabiliyet berpa qilish we kéngeymiChilik tüsini alghan chet el siyasitini yolgha qoyush Xitayliqlarning milliy iptixarini östüridighan bolsimu, Xitay da’iriliri yuqiriqidek ishlarni dölet ichidiki jiddiy mesililerni we kündin-kün’ge nacharliship méngiwatqan bashqa muhim tereplerni bir terepke qayrip qoyush bedilige élip baralmaydu. gerche x k p hazirghiche özini saqlap kéleligen bolsimu, 2011-yili Xitayda 180000 qétim chong-kölemlik namayish yüz bergenliki xewer qilindi. bu san 1990-yilliri aran bir qanche ming chiqatti. buningdin shuni körüwalghili boliduki, Xitaydiki téz sür’etlik tereqqiyat dölet muqimsizliqini yaxshilimay, uni téximu nacharlashturuwetti. iqtisadiy tereqqiyat sür’itining astilishi, hemde her xil qurulmilarning iqtisadiy we ijtima’iy ajizliqlirining téximu nacharlishishigha egiship, Xitay bir chong emma ajiz döletke aylinip qalidu. Xitayni tutup turuwatqan x k p mu héch qandaq bir chong iqtisadiy yaki tashqi siyaset apitige berdashliq bérelmey asanla yiqilip chüshidighan bir partiyige aylinip qalidu. bu xil ehwal asiyadiki hökümran orun’gha ötmekchi bolghan bir dölet üchün paydiliq asas bolalmaydu.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz