дуня вә Хитайға нәзәр 1-бөлүм


әсли аптори: әлроһлан

программиға тәйярлиғучи: абдусалам нияз уйғур

тәһрирлигүчи: азад қасим

–иқтисадий вә һәрбий җәһәтләрдә, Хитай йеқин кәлгүсидә асия яки дунядики 1-орундики һөкүмран күчкә айлиналамду?
–һазир дуняда мәвҗут болуп туруватқан империйиләрдин қайсилири бар?
–дуня тарихида 2 яки униңдин көп чоң империйиләр тәң мәвҗут болғанда, униң ақивити қандақ болған?
–һазирғичә Хитай билән Америка оттурисида қандақ күч синашлар йүз бәргән?
–Хитай билән Америка урушамду? урушса униң қандақ хәвплири бар?
–Хитай иқтисадида чоң мәсилә кәлтүрүп чиқиридиған асасий амиллар қайси?
–һазир Хитайда йүз бериватқан иқтисадий, сиясий вә иҗтимаий өзгиришләрни қандақ чүшиниш керәк?
–доналд трумпниң президент болуши Хитай үчүн немидин дерәк бериду?

1. Хитай асиядики һөкүмран күч болалмайду

йеқинқи бир мәзгил вақиттин буян уйғурлар тоғрисида яхши хәвәрләрни асасән аңлиғили болмайдиған болуп қалди. Хитайниң иқтисадий вә һәрбий саһәләрдә учқандәк тәрәққий қилиши,хәлқаралиқ җәмийәтләрниң инсан һәқлиригә көңүл бөлүшиниң зор дәриҗидә аҗизлишиши, ғәрб әллиридики ақ тәнликләрниң милләтЧилик еңиниң йеңидин күчийиши, вә бурунқи Америка президентлириға анчә охшап кәтмәйдиған доналд трампниң Америка президенти болуп сайлиниши чәт әлдики көплигән вәтәндашларни йеңиваштин чоңқур ойландурушқа башлиди, дәп пәрәз қилсақ хата болмаслиқи мумкин. уйғурларниң буниңдин кейинки тәқдириниң қандақ болидиғанлиқи һәққидә бир қисим чүшәнчиләргә игә болуш үчүн, биз хәлқарада тонулған мутәхәссисләр вә һөкүмәт әмәлдарлириниң йеқинқи бир қанчә йил ичидә сөзлигән илмий доклатлири вә илмий лексийилирини диққитиңларға сундуқ.

биз бу сәһипимиздә хели көп темилар үстидә тохтилидиған болуп, у темиларниң һәммиси дуня вә Хитай вәзийити билән мунасивәтлик. һазир уйғурларниң тәқдири Хитайда буниңдин кейин йүз беридиған өзгиришләр билән чәмбәрчас бағлинип кәткән болғачқа, дуня вә Хитайниң буниңдин кейин йүз бериш еһтималлиқи бар болған әһвали үстидә тохтилиш әмәлийәттә уйғурларниң кәлгүсидики әһвали үстидә тохтилиш болуп һесаблиниду.

бизниң бу һәптилик програмимизда тонуштурмақчи болғинимиз «немә үчүн Хитай асияни сорайдиған һөкүмран күч болалмайду?» дегән темидики бир илмий лексийә болуп, у лексийәни пол диб (Paul Dibb) вә җон ли (John Lee) исимлик икки нәпәр мутәхәссис 2015-йили Австралийәдики бир даңлиқ алий мәктәптә сөзлигән. бу икки нәпәр әпәнди юқиридики темида бир парчә илмий доклатму тәйярлиған болуп, лексийәниң мәзмунидин қариғанда, бу доклат Австралийә һөкүмити үчүн тәйярланғандәк қилиду.

доктор җон ли әпәнди лексийә билән доклатниң иқтисадий саһәгә тәвә қисмиға, пол диб әпәнди болса һәрбий саһә қисмиға мәсул болған болуп, биз алди билән юқиридики лексийә билән доклатниң иқтисадий саһәгә даир мәзмунини тонуштуримиз.

иқтисадқа аит мәзмунниң игиси болған доктор җон ли Австралийәдә хәлқаралиқ иқтисадий вә бихәтәрлик ишлар үстидики илмий тәтқиқатлар билән шуғуллинидиған академик болуп, униң тәтқиқатлири асия вә тинч окян районлирини асас қилидикән. у Австралийә милләтләр университети (Australian National University) ниң истратегийә вә һәрбий мудапиә тәтқиқат мәркизиниң ярдәмчи профессори, сидней университети хәлқара бихәтәрлик тәтқиқат мәркизиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси, һәмдә Америкиниң пайтәхти вашингтондики худсон институти (Hudson Institute) ниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси икән. шундақла у Австралийә районлуқ бихәтәрлик институтиниң директорлириниң бири икән. униң йәнә Сингапордики шәрқий-җәнубий асия тәтқиқат институтиниң вақитлиқ алий дәриҗилик тәтқиқатчиси, вә кокода фонди җәмийитиниң директори болуштәк вәзипилириму бар икән. җон ли һазир Америка вә Японийә һөкүмәтлиригә асияниң иқтисад вә бихәтәрлик җәһәттики истиқбали тоғрисида мәслиһәтЧиликму қилидикән.

2. Хитай иқтисади һәққидә

бәзиләр бир дөләтниң иқтисадий җәһәттә зор дәриҗидә күчийиши вә аҗизлишиши билән униң һәрбий җәһәттиму күчийиши аҗизлишиши оттурисида зич мунасивәт бар, дегән көз-қарашни оттуриға қойди. шуниң билән Хитайға қандақ муамилидә болуш мәсилисидә өз-ара қариму қарши болған 2 хил идийә оттуриға чиқти. униң бири, Хитай һазирқидәк тәрәққий қилип меңип, әң ахири дунядики һөкүмран күчләрниң биригә айлиниду, шуниң билән униңға Америкиму йол қоймиса болмайдиған әһвал вуҗудқа келиду, дегән идийидин ибарәт. униң йәнә бири болса, Хитай иқтисадиниң һазирқидәк тез тәрәққий қилиши мәңгү давамлишивәрмәйду, һәмдә униң һәрбий күчи худди һазирқидәк Америкиниң һәрбий күч сәвийисидин көп арқида қелип маңиду, дегән идийидин ибарәт. биз, йәни әслидики мәнбәниң апторлири 2-хил идийини тоғра дәп қобул қилимиз. йәни, бизниң нәзиримиздә Хитай иқтисадий вә һәрбий җәһәттә тохтавсиз тәрәққий қилип, асияни сорайдиған һөкүмран күчкә айлиналмайду. ундақ болушиға Хитайниң иқтисадий тәрәққиятидики һәр хил чәклимиләр сәвәбчи болидиған болуп, төвәндә биз ашу сәвәбләрниң бир қисмини анализ қилип өтимиз.

иқтисадшунаслиқ илми иқтисадий тәрәққиятни вуҗудқа кәлтүридиған мундақ 3 амилни етирап қилиду: (1) капитал (яки пул) мәблиғиниң миқдарини көпәйтиш, (2) әмгәк күчи мәблиғиниң миқдарини көпәйтиш, вә (3) капитал вә әмгәк күчи мәбләғлириниң үнүмдарлиқини өстүрүш. гәрчә охшимиған әлләр иқтисадий тәрәққиятни вуҗудқа чиқиришта қоллинидиған усуллар өз-ара азрақтин пәрқләнсиму, юқиридики иқтисадий қанунийәт барлиқ сиясий-иқтисад қурулмилириға мас келидиған болуп, һеч қандақ бир әл иқтисадни ашу қанунийәтләрниң сиртида туруп тәрәққий қилдуралмайду.

японниң иқтисади 1960-йилидин 1980-йилиғичә болған 20 йил вақит ичидә һәр йили 10 пирсәнттәк өсүп маңған. әмма 1995-йиллириға кәлгәндә япон иқтисадиниң өсүш сүрити асасән нөл пирсәнткә чүшүп қалди. бәзи мутәхәссисләр япон вә сабиқ совет иттипақида көрүлгән иқтисадий өзгиришләрни тәһлил қилип, уларниң иқтисадиниң бир изда тохтап қелишиниң сәвәби улар капитал вә әмгәк күчи мәблиғиниң миқдарини өстүрүштә хели күчигән болсиму, бу икки хил мәбләғниң иқтисадий үнүми төвәнләп маңғанлиқи икәнликини йәкүнләп чиқти. йәни капитал вә әмгәк күчи мәблиғиниң миқдарини өстүрүп, униңға мас һалдики иқтисадий үнүмгә еришип маңалмиған иқтисад чоқум тәрәққияттин тохтап қалиду.

(1) Хитай иқтисадий тәрәққиятиниң капитал мәбләғ миқдари җәһәттики чәклимиси

көплигән обзорчилар Хитайниң експорт санаити вә униң «дуня завути» ға айлиниши җәһәттики кишини һәйран қалдуридиған мувәппәқийәтлири үстидә көпрәк тохтилиду. експорт санаити һәқиқәтәнму Хитай иқтисадий тәрәққиятиниң бир муһим тәркибий қисми болуп, униңда һазир 50 милйондәк адәм биваситә, йәнә 100 милйондәк адәм васитилик ишләйду. әмма Хитай иқтисадиға чоңрақ төһпә қошқини експорт әмәс, бәлки дөләт ичидә ишқа ашурулған муқим мәбләғдин ибарәт. 1980- вә 1990-йиллардики Хитай иқтисадий тәрәққиятиниң 40 пирсәнти әнә шундақ муқим мәбләғ арқилиқ ишқа ашурулған. 2009-йилиға кәлгәндә иқтисадий өсүшниң 70 пирсәнти муқим мәбләғ арқилиқ ишқа ашурулди.

юқиридики санларни төвәндики пакитлар арқилиқ яхширақ чүшәнгили болиду: 1950- вә 1960-йиллиридики япон, җәнубий корейә вә Тәйвәнниң тез сүрәттә санаәтлишиш дәвридә муқим мәбләғ дөләт йиллиқ ишләпчиқириш миқдариниң пәқәт 30 пирсәнтинила игилигән. әмма Хитайда бу қиммәт 1980-йиллири 35 пирсәнт болған болса, 1999-йили 38 пирсәнткә вә 2004-йили 45 пирсәнткә өсти. һазир болса бу қиммәт 49 пирсәнткә чиқти. муқим мәбләғниң GDP ниң 49 пирсәнтини игилиши пәқәт Хитайдила йүз бәргән иш болуп, Хитай бу ишта һазир дунядики чоң иқтисадий дөләтләр ичидә 1-орунда туриду.

бу қиммәтни төвәндикидәк чүшинишму мумкин: алдинқи 10 йил ичидә Хитай иқтисади 162 пирсәнт өсти. бу 162 пирсәнтлик өсүшниң 6 пирсәнти йеңидин қошулған әмгәк күчидин кәлгән болуп, униң 135 пирсәнти муқим мәбләғдин кәлди. йәни, 162 пирсәнтлик GDP өсүшиниң аран 19 пирсәнти капитал мәблиғи билән әмгәк күчи мәблиғиниң үнүмдарлиқидин кәлди. бу дегәнлик алдинқи 10 йил ичидә Хитай GDP синиң өсүшиниң 80 пирсәнти муқим мәбләғдин кәлди, дегәнлик болиду.

мушундақ юқири миқдардики муқим мәбләғгә тайинип иқтисадни өстүрүш дуня тарихида бурун көрүлүп бақмиған бир иш. шуңлашқа, һазир көплигән кишиләрниң қаришичә Хитайниң һазирқидәк муқим мәбләғгә тайинип иқтисадни өстүрүп меңиши анчә узунға бармайду.

юқиридики йәкүнниң дәлиллири наһайитиму көп. мәсилән, 1980-йиллири Хитай 2 доллар мәбләғ селип бир доллар пул тапалайтти. 1990-йиллири 4 доллар мәбләғ селип бир доллар пул тапалайдиған болди. 2011-йилиға кәлгәндә 5 доллар мәбләғ селип андин бир доллар пул, 2012-йили болса 5.5 доллар мәбләғ селип бир доллар пул тапалайдиған болди. шәрқий-асиядики башқа әлләрниң әһваллириниң испатлишичә, мәбләғ билән пайда мушундақ 5.5:1 нисбәткә чүшүп қалған иқтисад еғир дәриҗилик исрапЧилиққа вәкиллик қилидиған болуп, ундақ иқтисадниң өмри анчә узунға бармайду.

юқириқидәк еғир дәриҗики исрапЧилиқ түпәйлидин, Хитай карханилириниң қәрзи 2008-йили GDP ниң 147 пирсәнтигә тоғра кәлгән болуп, 2014-йилиға кәлгәндә GDP ниң 250 пирсәнтидин ешип кәтти. доллар қиммити бойичә чүшәндүргәндә, Хитай карханилириниң қәрзи 2008-йили 9 – 10 триллийон доллар болуп, 2014-йили 20 – 25 триллийон доллардин ешип кәтти. Америкидики барлиқ сода банкилириниң байлиқини қошқандиму 20 триллийон долларға бармайду.

юқиридикиси тарихта көрүлүп бақмиған бир әһвал. ашундақ зор миқдардики капитал мәблиғини қәрз арқилиқ вуҗудқа кәлтүрүш һазир Хитай иқтисадида бир қисим еғир мәсилиләрни кәлтүрүп чиқиришқа башлиди. 2011-йили Хитайниң қәрзи униң маддий байлиқиниң 105 пирсәнтигә тоғра кәлгән болуп, бу сан дунядики иқтисадта әң алдида туридиған 20 дөләт ичидики әң юқири санға вәкиллик қилиду. һазир Хитайниң қәрзгә бәргән әмма һеч қандақ пайда әкәлмәйдиған пулиниң қиммити 2 триллийон долларға баравәр келиду.

1990- вә 2000-йиллири Хитайниң експорт иқтисади GDP ни өстүрүштики асасий күч болған. әмма һазир ундақ болалмайдиған бир әһвал мәйданға кәлди. шуңлашқа Хитай иқтисади буниңдин кейин 1990- вә 2000-йиллиридикидәк тез тәрәққий қилалмайду.

юқириқидәк мәсилиләрни һәл қилишниң бир усули капитал мәбләғ билән експортқа тайинип иқтисадни өстүрүшни дөләт ичидики истемалға тайинишқа өзгәртиш. әмма, бу усулдиму 2 мәсилә бар. униң бири, пәқәт дөләт ичидики истемалғила тайинип GDP ни 5 – 10 пирсәнттин өстүрүп меңиш тарихта көрүлүп бақмиған бир иш болуп, у асасән мумкин әмәс. униң йәнә бири, дөләт игиликидики карханилар (д и к) експорт мәһсулатини асас қилидиған болуп, улар һазирғичә мәбләғ пули вә мәһсулат пурсәтлири җәһәттә Хитай коммунистик партийиси (х к п) ниң алаһидә имтиязиға еришип кәлди. експортни азайтиш д и к ға берилидиған мәбләғ пули билән пурсәтләрни кемәйтишни тәләп қилиду. д и к ни аҗизлаштуруш вә азайтиш болса Хитай иқтисадий системисида наһайити чоң өзгиришләрни елип беришни тәләп қилипла қалмай, у йәнә х к п ниң Хитай иқтисадий системисидики һөкүмран орниниму төвәнлитиветиду.

GDP ниң өсүш нисбити бир дөләтниң иқтисадий әһвалини толуқ намаян қилип берәлмәйду. буниң бир мисали Японийәдин ибарәт. Японийә GDP синиң өсүш нисбитиму 1980-йиллири наһайити юқири иди. әмма кейин тохтап қалди. сабиқ совет иттипақиниң иқтисадиму 1950-йилидин 1973-йилиғичә 3 қатланған яки 3 һәссә чоңайған, әмма униң иқтисадида еғир мәсилә барлиқи кейин испатланди. демәк, GDP бир дөләтниң иқтисадий паалийәтлириниң үнүми вә пайдиси җәһәттә һечнемини көрситип берәлмәйду.

Хитай бүгүнгичә муқим мәбләғ тәриқисидә нурғунлиған адәм яшимайдиған биналар, адәм маңмайдиған йоллар, вә һечнемә өтмәйдиған көврүкләрни ясивәтти. һеч ким ишләтмәйдиған полатларниму зор миқдарда ишләп чиқирип, сақлап қоюватиду. мушундақ үнүмсиз, пайдисиз, лазимсиз вә толуқ пайдилинилмайдиған нәрсиләрниң һәммиси GDP нуқтисидин қариғанда «иқтисадий өсүш» болуп һесаблиниду. һәмдә улар бир қисим обзорчилар тәрипидин кәң түрдә тәшвиқ қилиниду. әмәлийәттә болса у нәрсиләр һәргизму Хитайниң дөләт күчиниң ешип меңишиға һеч бир иҗабий төһпә қошалмайду.

бу йәрдики әң муһим нәрсә иқтисадниң өсүшини немә кәлтүрүп чиқарғанлиқидур. Хитай алди билән иқтисадни өстүрүшниң бир мәҗбурий нишанини бекитип, андин сода-санаәт логикиси вә пайда-зиян мунасивитигә әмәс, бәлки аз сандики наһайити юқири дәриҗидә қоғдалған вә интайин көп алаһидә имтиязларға игә қилинған дөләт игиликидики карханиларға тайинип ашу нишанни әмәлгә ашуруш йолини тутуватиду. бундақ қилиш муқәррәр һалда дөләт ичидики көплигән қийин өткәлләрни йеңәлмәйдиған начар ақивәтләргә елип бариду. ашундақ қийин өткәлләр үстидә анализ йүргүзүш Хитайниң асияда һөкүмран күчкә айлиниш-айланмаслиқи үстидә анализ йүргүзүшкә қариғанда техиму муһим.

(2) Хитай бай болуштин бурун қерип болиду

гәрчә һазир Японийә шәрқий-асияниң «бовиси» дәп қаралсиму, бу районниң кәлгүсидики күч тәңпуңлуқи мәсилисигә кәлгәндә Хитайға бәкрәк көңүл бөлүнүши керәк. Хитайда һазир 1.35 милярд нопус бар болуп, 2030-йилиға кәлгәндә бу сан кичикләшкә башлайду.

бу мәсилидә хизмәт йешидики кишиләр (йәни 15 – 64 яшлиқ кишиләр) яки «әмгәкчиләр» билән йеши 65 яки униңдин юқири болуп дәм елишқа чиққан кишиләр яки «яшанғанлар» ниң нисбити наһайити муһим. 1980-йиллири Хитайдики әмгәкчиләрниң омумий нопустики нисбити 73 пирсәнт иди. у һазир 68 пирсәнт. бу нисбәт 2020-йили 65 пирсәнткә, вә 2035-йили 60 пирсәнткә чүшүп қалиду. 2015-йили хизмәттин айрилған кишиләрниң сани хизмәткә йеңи киргән адәмләрниң санини бесип чүшидиғанлиқи мөлчәрләнди.

әмгәкчиләр билән яшанғанларниң нисбитини селиштуруш арқилиқ юқиридики санларни техиму ениқрақ чүшәнгили болиду. Хитай 1979-йили ислаһат дәврини йеңи башлиғанда һәр 7 әмгәкчигә бир яшанған адәм тоғра келәтти. һазир һәр 5.5 әмгәкчигә бир яшанған киши тоғра келиду. һазирқи мөлчәрчә, 2035-йилиға барғанда һәр 2 нәпәр әмгәкчигә бир яшанған киши тоғра келиду. йәни, кейинки 20 йил вақит ичидә яшанғанларниң әмгәкчиләр билән болған нисбити бир һәссидин җиқрақ көпийиду.

бу нисбәт интайин муһим. адәттә 20 – 45 яшлардики кишиләрниң иш үнүми вә йеңилиқ яритиш иқтидари әң юқири болиду, дәп қарилиду. бәзи мөлчәрләргә асасланғанда, Хитайниң 1980 – 2010-йиллиридики GDP синиң 15 – 25 пирсәнтини ишқа ашурғини униң ашундақ иш үнүми юқири әмгәкЧилири болған.

һазир Хитайда 120 милйон яшанған нопус бар болуп, 2035-йилиға барғанда бу сан 320 милйонға көпийиду. омумий нопус сани болса һазирқидин аран 100 милйонла артуқ болиду. 2035-йилиға барғанда һәр бир 15 – 50 яштики әмгәкчигә 51 – 64 яштики қериған әмгәкчидин 1.5 адәм тоғра келиду. бу һазирқи әһвалниң дәл әксидур.

юқиридики әһвални бирәр амал билән өзгәртиш асасән мумкин әмәс. бу саһәдә қолланғили болидиған бирәр тәдбирму мәвҗут әмәс. бир бала сияситини сәл бошатқан яки әмәлдин қалдурған тәқдирдиму, Хитай нопусиниң қерип меңишини кейинки 10 – 20 йил ичидә арқиға яндурғили болмайду.

униң әксичә, Америкиниң нопус статистикиси 2050-йиллириға барғичә униң тәрәққияти үчүн наһайити пайдилиқ һаләттә сақлинип маңиду.

әпсуски, иқтисадий тәрәққий қилған әлләр ичидә, Хитай тарихта тунҗи қетим көрүлгән «бай болуштин бурун қерип болидиған дөләт» болуп қалиду.

(3) дөләт игиликидики карханилар (д и к) мәсилиси

Хитайдики д и к сиясий-иқтисадқа тәвә болуп, Хитайда һазир 140000 д и к бар. әң яхши иқтисадий пурсәтләр ашу д и к ға ата қилинған болуп, банкилар қәрзгә беридиған пулниң тәхминән 75 пирсәнтиму ашу д и к ға берилиду. хусусий карханилар бу 2 хил пайдилиқ шараитниң интайин аз бир қисмидинла бәһримән болалайду.

һөкүмәт бәргән мәбләғ қәрз пулини ишлитиштә д и к експорт санаитидин башқа саһәләрниң һәммисидә һөкүмран орунда туриду. шуңлашқа д и к ниң кириминиң өсүш нисбити GDP ниң өсүш нисбитидин көп үстүн болуп, аилиләр вә бир қетим ишлитип ташливетидиған нәрсиләр үчүн хәҗләйдиған киримниң өсүш нисбити GDP ниңкидин көп төвән туриду. башқичә қилип ейтсақ, 1979 – 1989-йиллири тәрәққиятниң пайдисиниң көп қисмини хусусий аһалиләр көргән болса, алдинқи 15 йил ичидә иқтисадий тәрәққиятниң пайдисини д и к әң көп көрди. шуңлашқа һазир аһалиләр истемал қилидиған пулниң миқдари GDP ниң аран 33 пирсәнтигә тоғра келидиған болуп, бу сан дунядики чоң иқтисадлиқ әлләр ичидә әң төвән орунда туриду. Хитайда һазир күнлүк хираҗәт пул миқдари 2 доллардин төвән болған нопусниң сани 400 милйон болуп, мушундақ бир дөләтниң хусусий аилиликләрни әмәс д и к ни үстүн орунға қоюши яшанғанларниң кәлгүси тәқдирини бир интайин ечинишлиқ һаләткә апирип қойиду.

иқтисадшунаслиқ илмидә ишлитилидиған «гини нисбити» дәп атилидиған бир нисбәт бар. кирим тәқсимати әң юқири дәриҗидә тәңшәлгән дөләтниң гини нисбити нөлгә тәң болуп, кирим тәқсимати әң юқири дәриҗидә тәңшәлмигән дөләтниң гини нисбити биргә тәң болиду. Хитайниң гини нисбити 1980-йиллири 0.25, вә 1990-йиллири 0.38 болған болуп, һазир болса 0.5 болуп болди. униң билән селиштурғанда, һазир Һиндистан, Америка, Японийә вә Русийәниң гини нисбәтлири 0.34, 0.43, 0.38 вә 0.42 болуп туруватиду.

бир тәрәптин хусусий аһалиләрниң киримини төвәнлитип, йәнә бир тәрәптин кирим тәңсизлик нисбитини бир хәтәрлик дәриҗигә апирип қоюш чоқум еғир дәриҗидики начар ақивәтләрни кәлтүрүп чиқармай қалмайду. һазир Хитайда милйонлиған хусусий карханилар вә он милйонлиған ғәйрий рәсмий карханиларни қурбан қилиш бәдилигә 140000 д и к иқтисадий пурсәт вә капитал мәблиғиниң асасий қисмиға игә болуватиду. адәттики кишиләр билән селиштурғанда, һазир наһайити аз сандики җ к п яки д и к билән йеқин сиясий мунасивити яки иқтисадий һәмкарлиқи бар кишиләр һазирқи иқтисадий тәрәққияттин наһайити юқири дәриҗидә пайда көрүватиду.

кирим вә дөләт байлиқи тәқсиматидики тәңсизлик наһайити көп сандики яшанғанларни интайин қийин әһвалниң ичигә киргүзүп қойиду. һазир шәһәр аһалисиниң аран 33 пирсәнти вә йеза аһалисиниң аран 5 пирсәнтиниң мәлум шәкилдики мәркизий һөкүмәт, өлкилик һөкүмәт яки йәрлик һөкүмәт тәминлигән пенсийә мааши бар. мутәхәссисләрниң мөлчәрлишичә, Хитайниң 2013-йили пенсийә пули үчүн аҗратқан хамчот миқдари 2.9 триллийон доллар болған болуп, йәнә 20 йилдин кейин бу сан 10.8 триллийон долларға көпийиду. әгәр Хитайниң GDP си кейинки 20 йил ичидә һәр йили 6 пирсәнттин өсүп маңиду, дәп пәрәз қилсақ, 10.8 триллийон доллар пул 2030-йиллиридики GDP ниң 40 пирсәнтигә тоғра келиду. бу әһвал Хитайниң дөләт күчи тәрәққиятиға еғир дәриҗидә сәлбий тәсир көрситиду.

(4) Хитайниң миллий вә ички аҗизлиқи

көплигән әлләр төвән-кирим сәвийисидин киши бешиға 15000 доллардин тоғра келидиған оттураһал кирим сәвийисигә өтүп болди. әмма Хитай һазирму киши бешиға 10000 доллардин аз тоғра келидиған бир сәвийидә туруватиду. униң үстигә һазирғичә аран 30 дәк дөләт оттураһал кирим сәвийисидин юқири-кирим сәвийисигә өтәлиди. һелиқи 30 дәк дөләтниң һәммисиниң бир ортақ характери бар болуп, у характер Хитайда йоқ. у болсиму дөләтни қанун билән идарә қилиш, күчлүк мал-мүлүк вә әқлий мүлүк қанунлири бар болуш һәмдә уларни қаттиқ иҗра қилған болуш, һәмдә бир мустәқил әдлийә қурулмиси бар болуп, бу қурулма һәр хил сода органлири оттурисидики сода маҗиралирини һәр даим үнүмлүк һәл қилалайдиған болуш Қатарлиқларни өз ичигә алиду. у әлләр йәнә иқтисадий пурсәт вә мәбләғни карханиларниң артуқЧилиқ-аҗизлиқлириға асасән тәқсим қилидиған болуп, һәргизму сиясәткә вә карханиларниң сиясий салаһийитигә асасән тәқсим қилмайду. шундақла улар һәргизму юқири-киримлик болушни капитал мәблиғи вә әмгәк күчи мәблиғини тохтавсиз көпәйтип меңишқа тайинип ишқа ашурмайду.

һазир х к п һөкүмәт иқтисадиниң хели зор миқдарини һәрбий ишлар, хәлқ азадлиқ армийиси, қошумчә мунтизим әскәрләр вә қораллиқ сақчиларниң хираҗитини һәр йили 10 – 20 пирсәнттин өстүрүп меңишқа сәрп қилип, шу арқилиқ дөләт күчи вә тәсир даирисини күчәйтишкә тиришиватиду. мәсилән, Хитай 2014-йили 241.5 милярд доллар пулни хәлқ азадлиқ армийиси билән қораллиқ сақчилар үчүн хәҗлигән болуп, у омумий хамчотниң 11.4 пирсәнтини игилиди. бәзи нопузлуқ органларниң һесаблап чиқишичә, Хитай шу йили дөләт мудапиәси билән дөләт бихәтәрлики үчүн сәрп қилған пул омумий хамчотниң 14.6 пирсәнтини тәшкил қилди.

аста сүрәтлик инсан паҗиәси йүз беришниң алдини елиш үчүн, Хитай һөкүмити әслидә 2014-йиллиқ дөләт иқтисадиниң 10.5 пирсәнтини иҗтимаий капаләтлик вә ишсизлар параванлиқи Қатарлиқ ишларға, йәнә 6.1 пирсәнтини сақлиқни-сақлаш ишлириға хәҗлигән болса тоғра болатти. бу чиқим техи пенсийигә чиққанларниң мааши Қатарлиқ бир Қатар аммиви чиқимларни өз ичигә алмайду.

юқириқилардин башқа, пенсийигә чиққан нопусниң киримини өстүрүш һәмдә уларни иқтисадий җәһәттә өзидин вә аилисидин өзи хәвәр алалайдиған қилиш үчүн дөләт иқтисади билән иқтисадий пурсәтләрни кәң-көләмдә д и к дин хусусий карханилар вә аһалиләргә йөткәшкә тоғра келиду. Хитайниң бир-бала сиясити 4-2-1 мәсилисини кәлтүрүп чиқарди: һазир көп сандики аилиләрдә бир бала бир җүп ата-ана вә икки җүп бова-момилардин хәвәр алмиса болмайдиған әһвал келип чиқти. шуңлашқа Хитай һөкүмити өзиниң сиясий-иқтисадида ғайәт зор вә муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқириш еһтималлиқиму бар болған дәриҗидики өзгиришләрни елип бармиса болмайду. ундақ ислаһат д и к ниң дөләт иқтисадида ойнайдиған һазирқи ролини тәдриҗий һалда аҗизлаштуридиған болуп, шуниң билән х к п ниң дөләт күчи билән дөләт ғайисини йүксәлдүрүш қабилийитиниму тәдриҗий һалда аҗизлаштуруп маңиду.

әң ахирида көрситип өтүшкә тегишлик йәнә бир нуқта шуки, х к п ниң бир қанунлуқ гәвдә болуп мәвҗут болуп туралиши Хитай пуқралириниң турмуш сәвийисиниң үзлүксиз өсүп меңишиға бағлиқ. шуңа күчлүк һәрбий қабилийәт бәрпа қилиш вә кеңәймиЧилик түсини алған чәт әл сияситини йолға қоюш Хитайлиқларниң миллий иптихарини өстүридиған болсиму, Хитай даирилири юқириқидәк ишларни дөләт ичидики җиддий мәсилиләрни вә күндин-күнгә начарлишип меңиватқан башқа муһим тәрәпләрни бир тәрәпкә қайрип қоюш бәдилигә елип баралмайду. гәрчә х к п һазирғичә өзини сақлап келәлигән болсиму, 2011-йили Хитайда 180000 қетим чоң-көләмлик намайиш йүз бәргәнлики хәвәр қилинди. бу сан 1990-йиллири аран бир қанчә миң чиқатти. буниңдин шуни көрүвалғили болидуки, Хитайдики тез сүрәтлик тәрәққият дөләт муқимсизлиқини яхшилимай, уни техиму начарлаштурувәтти. иқтисадий тәрәққият сүритиниң астилиши, һәмдә һәр хил қурулмиларниң иқтисадий вә иҗтимаий аҗизлиқлириниң техиму начарлишишиға әгишип, Хитай бир чоң әмма аҗиз дөләткә айлинип қалиду. Хитайни тутуп туруватқан х к п му һеч қандақ бир чоң иқтисадий яки ташқи сиясәт апитигә бәрдашлиқ берәлмәй асанла йиқилип чүшидиған бир партийигә айлинип қалиду. бу хил әһвал асиядики һөкүмран орунға өтмәкчи болған бир дөләт үчүн пайдилиқ асас болалмайду.

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз