ellame muhemmed iqbalning «sherqiy turkistan»gha bolghan qarishi we Pakistan siyasetChilirining xiyaniti 5-bölüm

aptori: mirkamiljan kashgherli

mikrofunda: abdusalam niyaz uyghur

général ziya’ul heqning sherqiy türkistan söygüsi
 
Pakistanning  1973 – yilidin 1977 – yilighiche bolghan zulfiqar eli bottu[11] hakimiyiti dewri Xitayning, bolupmu déktator mawzidungning éghir tesirige uchrighan dewr bolup, u hetta mawzidungning shepkisini keymey turup, héch qandaq yighin’gha qatnashmaydighan bolup qalghan we Pakistanni kommunist bir döletke aylandurushqa urunush derijisige bérip yetken  idi. zulfiqar eli bottu hakimiyitini qan tökmestin herbiy – siyasiy özgirish arqiliq aghdurup tashlighan général ziya’ul heq 1978 -yili Pakistan pirézidénti bolghandin kéyin, Xitaymu sherqiy türkistanda oylishipraq heriket qilishqa mejbur boldi we 1980 – yili sherqiy türkistanliqlarning ibadet erkinlikige yol qoydi. jameler éChilip hetta 1983 – yili Pakistan chégrasining éChilishi bilen sherqiy türkistan musulmanlirining Pakistan arqiliq top – top bolup, hejge bérishigha qolayliq yaritilghan idi. kommunist Xitay ishghaliyitige uchrap aridin 34 yil ötkendin kéyin chet elge chéqish we hej qilish pursitige sazawer bolghan tünji hajilar karwénini Pakistan pirézidénti général ziya’ul heq özi biwasite chégrada qarshi alghan, özining xususiy méhmanliri süpitide sahibxanliq qilghan we hejge yolgha salghan idi. ziya’ul heqning alahide buyruqi bilen uzun yil Xitayning zulmida bolushigha ézilgen sherqiy türkistan musulmanlirining hajilar karwini Pakistanning sust chégra éghizidin islam’abadqiche qeder bolghan 660 kélométirliq yol boyiche heqsiz qatnash urunlashturuldi. heqsiz méhmanxana, heqsiz tamaq xizmetliri sunuldi. kéyinki chaghda kéliwatqan hajilarning sani ashqanda,  ziya’ul heqning sözi boyiche «allahning méhmanliri, uning üstige ümmetning eng ige – chaqisiz qalghan mezlumliri» hésablinidighan sherqiy türkistanliqlar üchün paytext islam’abad we rawalpindi shehiride mexsus hajilar lagéri qurup berdi hemde peqet sherqiy türkistanliq hajilarla birlikte élip kelgen mallirini satalaydighan «hajilar baziri» échip bergen idi.
ziyal’ul heqning ézilgen sherqiy turkistan musulmanlirini qollap – quwwetlishige tebi’iyki ataqliq rehber iysa yüsüp aliptékin ependining 1978 – yilida karachida ötküzülgen islam konféransigha qatniship, 1980 – yili mekkide xelq’ara islam hemkarliq teshkilatining qurghuchi ezalar mejlisige ezaliqqa saylinishi, hemde her qaysi yéghin, konféranslarda sherqiy türkistan’gha wekillik qilip, sherqiy türkistan’gha alaqidar qararlarning maqullinishigha wesile bolushi muhim tesir körsetken déyishke bolidu.

qelbide ellame muhemmed iqbalning ümmet qayghusi orun alghan islamiy sezgürlüki we zalimgha qarshi tik turush bilen islam dunyasida ülgilik rehber bolup aldinqi orun’gha chiqqan ziya’ul heq, Xitay ishghaliyiti astida islamiy ma’ariptin mehrum qaldurulghan sherqiy türkistanliq ösmür we yashlarning Pakistanda terbiyelinishi üchün alahide yardem we righbetlendürüshlerde bolghan idi. 1985 – yili sherqiy türkistandin oqush üchün kelgen 25 ke yéqin yashni rawalpindi shehiridin özi minibus bilen birlikte lahurgha élip bérip medrisige orunlashturghan idi.
ziya’ul heqning ma’arip jehettiki yardimidin behirimen bolghan uyghur yashlarning sani 3 mingdin artuq ikenliki, texminen 300 ge yéqin oqughuchining oxshash bolmighan saheler boyiche Pakistanda oqushini tamamlighanliqi, öz nöwitide yene Pakistanni ma’arip sepiri üstidiki ötkünchi dölet ornida ishletken sherqiy türkistan oqughuChiliri sanining 5 mingdin artuq ikenliki melum.
ziya’ul heqning sherqiy türkistanliqlar üchün yolgha qoyghan yuqiriqi barliq güzel xizmetliri uning shehid qilinishi bilen teng axirlashti. shuningdin kéyin hetta Pakistanda sherqiy türkistanliq hajilarning mallirini musadire qilidighan, yollarda Pakistan saqChiliri hajilarning yénidiki pullirini tartiwalidighan ikki yüzlimiChilikler bashlinip ketti.
derweqe, ziya’ul heqning kimler teripidin shehid qilin’ghanliqimu hazirghiche yéshilmigen sirgha aylandi. bu bir shexske emes, belki pütün islam dunyasigha qilin’ghan suyiqest bolghan idi. chünki ziyal’ul heq eyni chaghda xuddi hazirqi Türkiye pirézidénti rejep tayyip erdoghan’gha oxshashla islam dunyasida ümmetke nisbeten bir ülge we simwolluq shexs süpitide aldinqi pilan’gha chiqqan idi. u Türkiye, Iran, Afghanistan, bin’gal we ottura asiya bilen birlikte yéngi bir islam  birliki (lagéri) qurup chiqishni aruz qilatti. bu islam birlikining shekillinishidin gherb dunyasi bi’aram bolghan’gha oxshash, Rusiye we Xitay hökümitimu  qattiq endishe qilatti. shunglashqa alliburun pilanlan’ghan bir suyiqest arqiliq shehid qilindi. ziya’ul heq 1988 – yili 17 – awghustta, Amérika bash elchisi arnold raphél, Pakistan armiye bash qomandani we bashqa 27 kishi olturghan ayropilan partiliwétilishi netijiside, shahadetke quchaq achti. uning shehid qilinishigha qarita biwaste emes, belki wasitiliq halda Amérika, Isra’iliye, Hindistan we sowit ittipaqi gumanliq dep qaraldi. emma hiliger Xitay hökümiti yene burunqidekla Pakistanning guman qilishqa bolmaydighan qotquzghuchi dostigha aylinishni dawamlashturdi. ziya’ul heq shehid qilin’ghandin kéyin Pakistanning ichki siyasiti ajizlap ketti. tashqi siyasettimu ikki yüzlimichi netijisiz oyunliri sewebidin Pakistan yalghuzlashti. bolupmu 11 – sintebir weqesidin kéyin Pakistanning taliban’gha qarshi urush qiliwatqandek körünüp, emeliyette talibanni Amérika we gherb küchlirige qarshi bir kuzur qilip ishlitish üchün Xitay bilen ornatqan hemkarliqi gherbning naraziliqini qozghap, uzaqlishishigha we téximu bek Xitaydin ayrilalmas halgha kélip qélishigha seweb boldi. netijide ziya’ul heqtin kéyin hakimiyet béshigha kelgen Pakistan rehberliri Xitay néme dése shuni qilidighan qorchaq hakimiyet tüsini namayan qilishqa bashlidi.

 
tagh – dawanlardin éship Pakistangha qéchip chiqqan uyghur yashlar
 
1997   – yilida, Pakistan sot mehkimiliri teripidin délosi tekshürüliwatqan we téxiche sottin héch qandaq qarar chiqirilmighan 17 – 23 yash arisidiki 12 neper uyghur panahlan’ghuchi yashni Xitaygha qayturup bérishtek chong shermendiChilik yüz berdi. sot ishliri dawamlishiwatqan kishining qayturup bérilishi Pakistan dölet asasiy qanunigha pütünley xilap  ikenlikige we öz dölet asasiy qanunini özliri ayaq asti qilghanliq bolidighanliqigha qarimastin, Xitayda ziyarette boluwatqan Pakistan pirézidénti faruq ehmedxan lagharining béyjingdin téléfon bilen chüshürgen buyruqigha bina’en yüz bergen bu numus qilarliq paji’ege pütün Pakistan xelqi shahid boldi.
eslide 1994 – yilidin 1997 – yilighiche bolghan jeryanda uyghur yashlar arisida Xitay zulmidin qichip, qaraqurum, pamir we xonjirap taghrliri arqiliq Pakistanning shimalidiki honza, baltistan Qatarliq oxshash bolmighan chégra rayonlirigha piyade yétip kélidighan ehwallar kـörülüshke bashlighan idi.  bu yashlardin beziliri yolda soghuqqa berdashliq bérelmey wapat bolsa, beziliri aran dégende yétip kelgen jaylarda qolgha élinatti. bu xil yashlarni qutquzush uchun heriketke ötken Pakistangha yerlik wetenperwer uyghurlarning arisida gilgitlik muhemed emin hajim (beg) tarixqa yézip qaldurushqa tégishlik nurghun pidakarliqlarni körsetken idi. qanche onlighan uyghurlarni türmidin chiqirip, mekteplerge urunlashturush yaki bashqa döletlerge yolgha sélish uchun nechche yüz minglighan rupiye xirajet qilghanliqi melum. hetta bu sewebtin bezi munapiqlarning we Xitay hökümitining shikayetliri tüpeyli Pakistan da’iriliri muhemed emin hajim (beg)ni qamaqqa élish, mal – mülkini waqitliq tonglitip qoyush dégendek herxil wasitiler bilen uninggha bésim ishletken idi. shundaqtimu u allah rizasi üchün qilghan weten mujadilisidin hergiz wazkéchip baqmidi. eng axirqi qétimda 1997 – yili Xitay zulmidin qéchip diniy telim élish meqsitide pamir taghliridin piyade 2 ay yol yürüsh arqiliq Pakistanning honza shehirige yétip kelgen 12 uyghur yash honza chégra mudapi’e etriti teripidin qolgha élin’ghan we muhemed emin hajim (beg)ning küch chiqirishi netijiside, Xitaygha qayturiwétilmestin gilgit sheherlik sot mehkimisige tapshurulghan idi. ularning qolgha élinishi ramizan éyigha toghra kelgen bolup, gilgit türmiside uyghur yashlarning terawih namizini jama’et bolup oqughanliqi pütün gilgit xelqini heyran qaldurghan idi. chünki gilgit türmisi yasalghandin boyanqi tarixida jinayetchiler terawih namizini jama’et bolup oquydighan ish qet’iy körülüp baqmighan idi. yene kélip, islamiy telim – terbiye pütünley cheklen’gen kommunist bir dölettin kelgen panahlan’ghuchilarning islamiy ibadetke bolghan bu ülgilik pozitsiyesi hemmeylenni qattiq tesirlendürüp, qisqighine waqitta ularning nami pütün gilgit shehirige pur ketti. gilgitte turushluq weten söyer uyghurlardin muhemed emin hajim (beg) Qatarliq ilghar zatlarning seperwerlikide pütün gilgit xelqi ularni türmide ziyaret qilip, bes – bes bilen tamaq we bashqa éhtiyajliridin xewer aldi. uzun tarixqa ige qérindashliq rishtisi bolghan sherqiy turkitsanliqlarning bu paji’elik ehwali islam étiqadigha we insaniy wijdanighimu zit kélidighan bolghachqa, gilgittiki  wijdanliq kiishlerning hemmisi ularni qutquzup chiqish üchün öz’ara fond toplap, mexsus adwukat tutti. gilgit sot mehkimisi axiri ularni kapaletke qoyup béridighan we kapalet üchün tégi – tekti sherqiy türkistanliq bolmighan yerlik gilgit xelqining her bir yashning kapalitige bir öyning igilik kénishkisini tapshurushi kéreklikini uqturdi. bu uqturush chiqip aridin uzun ötmey 12 uyghur yash üchün yerlik gilgit xelqi bes – beste öy kénishkilirini élip kélishke bashlidi. shu qétimqi seperwerlikte bir kündila 27 kénishke toplan’ghan idi. shundaq qilip uyghur yashlar türmidin chéqirilip, islamiy telim -terbiye élishi üchün bir jamediki medrisige orunlashturuldi. yene bir tereptin sot ishlirimu dawamlashmaqta idi. hemmeylen bu ishta qanun boyiche tuluq utuqqa érishdighanliqigha ishinetti. del shu peytte béyjingda ziyarette boluwatqan Pakistan pirézidénti faruq ehmedxan lagharining buyruqi bilen uyghur yashlar oquwatqan medrisidin bir kichidila tutup kétilip yene türmige élindi. buninggha ghezeplen’gen xelq ammisi hökümetke qarshi kochilargha chéqip bir heptigiche namayish ötküzdi. saqchilar xelqning türmige bésip kirip uyghur yashlarni élip chiqip kétishidin ensirep, ularni honzagha mexpiy yötkidi. xelqning ghezipining bésiqishini saq bir hepte kütti. her küni namazdin yénip gilkittiki chong jame aldida namayish qiliwatqan xelq ammisiining sani barghanséri azlashqa bashlighanliqini purset bilgen hökümet da’iriliri axiri öz qanunlirinimu ayaq asti qilghan halda 8 – küni tuyuqsizla Xitaygha tapshurwétishtek tarixiy bir shermendichlikni meydan’gha chiqardi. shuningdin kéyin bu tagh yolliri arqiliq qéchip kélidighanlar azlidi yaki kelgen bolsimu Pakistan eskerliri mexpiy halda waqtida Xitaygha qayturwitidighan bolup qaldi. bu xil numussuzlarche pozitsiye, bir tereptin Pakistanning Xitaygha bolghan béqindiliqini chongqurlashturiwetken amillarning birsi hésablinidighan keshmir mesilisining hel bolushigha paydisi bolush uyaqta tursun, del eksiche mesilini téximu chégishleshtürüwetken bolsa, yene bir tereptin Pakistan iqtisadining tereqqiy qilishighimu körünerlik bir hesse qoshalmidi. hem quruqluqtin hem déngiz yoli arqiliq üzülmey kéliwatqan Xitayning erzan bahaliq malliri Pakistanning kichik we ottura tiptiki zawut – karxanilirini naheq riqabetke sörep, yüzligen zawutning taqilip kétishige yaki mejburen özgertilishige, shu tüpeyli yüz minglighan kishining ishsiz qélishigha seweb boldi we hazirmu seweb bolushni dawamlashturmaqta.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz