әлламә муһәммәд иқбалниң «шәрқий туркистан»ға болған қариши вә Пакистан сиясәтЧилириниң хиянити 5-бөлүм

аптори: миркамилҗан кашғәрли

микрофунда: абдусалам нияз уйғур

генерал зияул һәқниң шәрқий түркистан сөйгүси
 
Пакистанниң  1973 – йилидин 1977 – йилиғичә болған зулфиқар әли ботту[11] һакимийити дәври Хитайниң, болупму дектатор мавзидуңниң еғир тәсиригә учриған дәвр болуп, у һәтта мавзидуңниң шәпкисини кәймәй туруп, һеч қандақ йиғинға қатнашмайдиған болуп қалған вә Пакистанни коммунист бир дөләткә айландурушқа урунуш дәриҗисигә берип йәткән  иди. зулфиқар әли ботту һакимийитини қан төкмәстин һәрбий – сиясий өзгириш арқилиқ ағдуруп ташлиған генерал зияул һәқ 1978 -йили Пакистан пирезиденти болғандин кейин, Хитайму шәрқий түркистанда ойлишипрақ һәрикәт қилишқа мәҗбур болди вә 1980 – йили шәрқий түркистанлиқларниң ибадәт әркинликигә йол қойди. җамәләр еЧилип һәтта 1983 – йили Пакистан чеграсиниң еЧилиши билән шәрқий түркистан мусулманлириниң Пакистан арқилиқ топ – топ болуп, һәҗгә беришиға қолайлиқ яритилған иди. коммунист Хитай ишғалийитигә учрап аридин 34 йил өткәндин кейин чәт әлгә чеқиш вә һәҗ қилиш пурситигә сазавәр болған түнҗи һаҗилар карвенини Пакистан пирезиденти генерал зияул һәқ өзи биваситә чеграда қарши алған, өзиниң хусусий меһманлири сүпитидә саһибханлиқ қилған вә һәҗгә йолға салған иди. зияул һәқниң алаһидә буйруқи билән узун йил Хитайниң зулмида болушиға езилгән шәрқий түркистан мусулманлириниң һаҗилар карвини Пакистанниң суст чегра еғизидин исламабадқичә қәдәр болған 660 келометирлиқ йол бойичә һәқсиз қатнаш урунлаштурулди. һәқсиз меһманхана, һәқсиз тамақ хизмәтлири сунулди. кейинки чағда келиватқан һаҗиларниң сани ашқанда,  зияул һәқниң сөзи бойичә «аллаһниң меһманлири, униң үстигә үммәтниң әң игә – чақисиз қалған мәзлумлири» һесаблинидиған шәрқий түркистанлиқлар үчүн пайтәхт исламабад вә равалпинди шәһиридә мәхсус һаҗилар лагери қуруп бәрди һәмдә пәқәт шәрқий түркистанлиқ һаҗиларла бирликтә елип кәлгән маллирини саталайдиған «һаҗилар базири» ечип бәргән иди.
зиялул һәқниң езилгән шәрқий туркистан мусулманлирини қоллап – қуввәтлишигә тәбиийки атақлиқ рәһбәр ийса йүсүп алиптекин әпәндиниң 1978 – йилида карачида өткүзүлгән ислам конферансиға қатнишип, 1980 – йили мәккидә хәлқара ислам һәмкарлиқ тәшкилатиниң қурғучи әзалар мәҗлисигә әзалиққа сайлиниши, һәмдә һәр қайси йеғин, конферансларда шәрқий түркистанға вәкиллик қилип, шәрқий түркистанға алақидар қарарларниң мақуллинишиға вәсилә болуши муһим тәсир көрсәткән дейишкә болиду.

қәлбидә әлламә муһәммәд иқбалниң үммәт қайғуси орун алған исламий сәзгүрлүки вә залимға қарши тик туруш билән ислам дунясида үлгилик рәһбәр болуп алдинқи орунға чиққан зияул һәқ, Хитай ишғалийити астида исламий маариптин мәһрум қалдурулған шәрқий түркистанлиқ өсмүр вә яшларниң Пакистанда тәрбийәлиниши үчүн алаһидә ярдәм вә риғбәтләндүрүшләрдә болған иди. 1985 – йили шәрқий түркистандин оқуш үчүн кәлгән 25 кә йеқин яшни равалпинди шәһиридин өзи минибус билән бирликтә лаһурға елип берип мәдрисигә орунлаштурған иди.
зияул һәқниң маарип җәһәттики ярдимидин бәһиримән болған уйғур яшларниң сани 3 миңдин артуқ икәнлики, тәхминән 300 гә йеқин оқуғучиниң охшаш болмиған саһәләр бойичә Пакистанда оқушини тамамлиғанлиқи, өз нөвитидә йәнә Пакистанни маарип сәпири үстидики өткүнчи дөләт орнида ишләткән шәрқий түркистан оқуғуЧилири саниниң 5 миңдин артуқ икәнлики мәлум.
зияул һәқниң шәрқий түркистанлиқлар үчүн йолға қойған юқириқи барлиқ гүзәл хизмәтлири униң шәһид қилиниши билән тәң ахирлашти. шуниңдин кейин һәтта Пакистанда шәрқий түркистанлиқ һаҗиларниң маллирини мусадирә қилидиған, йолларда Пакистан сақЧилири һаҗиларниң йенидики пуллирини тартивалидиған икки йүзлимиЧиликләр башлинип кәтти.
дәрвәқә, зияул һәқниң кимләр тәрипидин шәһид қилинғанлиқиму һазирғичә йешилмигән сирға айланди. бу бир шәхскә әмәс, бәлки пүтүн ислам дунясиға қилинған суйиқәст болған иди. чүнки зиялул һәқ әйни чағда худди һазирқи Түркийә пирезиденти рәҗәп таййип әрдоғанға охшашла ислам дунясида үммәткә нисбәтән бир үлгә вә символлуқ шәхс сүпитидә алдинқи пиланға чиққан иди. у Түркийә, Иран, Афғанистан, бингал вә оттура асия билән бирликтә йеңи бир ислам  бирлики (лагери) қуруп чиқишни аруз қилатти. бу ислам бирликиниң шәкиллинишидин ғәрб дуняси биарам болғанға охшаш, Русийә вә Хитай һөкүмитиму  қаттиқ әндишә қилатти. шуңлашқа аллибурун пиланланған бир суйиқәст арқилиқ шәһид қилинди. зияул һәқ 1988 – йили 17 – авғустта, Америка баш әлчиси арнолд рапһел, Пакистан армийә баш қомандани вә башқа 27 киши олтурған айропилан партиливетилиши нәтиҗисидә, шаһадәткә қучақ ачти. униң шәһид қилинишиға қарита бивастә әмәс, бәлки васитилиқ һалда Америка, Исраилийә, Һиндистан вә совит иттипақи гуманлиқ дәп қаралди. әмма һилигәр Хитай һөкүмити йәнә бурунқидәкла Пакистанниң гуман қилишқа болмайдиған қотқузғучи достиға айлинишни давамлаштурди. зияул һәқ шәһид қилинғандин кейин Пакистанниң ички сиясити аҗизлап кәтти. ташқи сиясәттиму икки йүзлимичи нәтиҗисиз оюнлири сәвәбидин Пакистан ялғузлашти. болупму 11 – синтәбир вәқәсидин кейин Пакистанниң талибанға қарши уруш қиливатқандәк көрүнүп, әмәлийәттә талибанни Америка вә ғәрб күчлиригә қарши бир кузур қилип ишлитиш үчүн Хитай билән орнатқан һәмкарлиқи ғәрбниң наразилиқини қозғап, узақлишишиға вә техиму бәк Хитайдин айрилалмас һалға келип қелишиға сәвәб болди. нәтиҗидә зияул һәқтин кейин һакимийәт бешиға кәлгән Пакистан рәһбәрлири Хитай немә десә шуни қилидиған қорчақ һакимийәт түсини намаян қилишқа башлиди.

 
тағ – даванлардин ешип Пакистанға қечип чиққан уйғур яшлар
 
1997   – йилида, Пакистан сот мәһкимилири тәрипидин делоси тәкшүрүливатқан вә техичә соттин һеч қандақ қарар чиқирилмиған 17 – 23 яш арисидики 12 нәпәр уйғур панаһланғучи яшни Хитайға қайтуруп бериштәк чоң шәрмәндиЧилик йүз бәрди. сот ишлири давамлишиватқан кишиниң қайтуруп берилиши Пакистан дөләт асасий қануниға пүтүнләй хилап  икәнликигә вә өз дөләт асасий қанунини өзлири аяқ асти қилғанлиқ болидиғанлиқиға қаримастин, Хитайда зиярәттә болуватқан Пакистан пирезиденти фаруқ әһмәдхан лағариниң бейҗиңдин телефон билән чүшүргән буйруқиға бинаән йүз бәргән бу нумус қиларлиқ паҗиәгә пүтүн Пакистан хәлқи шаһид болди.
әслидә 1994 – йилидин 1997 – йилиғичә болған җәрянда уйғур яшлар арисида Хитай зулмидин қичип, қарақурум, памир вә хонҗирап тағрлири арқилиқ Пакистанниң шималидики һонза, балтистан Қатарлиқ охшаш болмиған чегра районлириға пиядә йетип келидиған әһваллар кـөрүлүшкә башлиған иди.  бу яшлардин бәзилири йолда соғуққа бәрдашлиқ берәлмәй вапат болса, бәзилири аран дегәндә йетип кәлгән җайларда қолға елинатти. бу хил яшларни қутқузуш учун һәрикәткә өткән Пакистанға йәрлик вәтәнпәрвәр уйғурларниң арисида гилгитлик муһәмәд әмин һаҗим (бәг) тарихқа йезип қалдурушқа тегишлик нурғун пидакарлиқларни көрсәткән иди. қанчә онлиған уйғурларни түрмидин чиқирип, мәктәпләргә урунлаштуруш яки башқа дөләтләргә йолға селиш учун нәччә йүз миңлиған рупийә хираҗәт қилғанлиқи мәлум. һәтта бу сәвәбтин бәзи мунапиқларниң вә Хитай һөкүмитиниң шикайәтлири түпәйли Пакистан даирилири муһәмәд әмин һаҗим (бәг)ни қамаққа елиш, мал – мүлкини вақитлиқ тоңлитип қоюш дегәндәк һәрхил васитиләр билән униңға бесим ишләткән иди. шундақтиму у аллаһ ризаси үчүн қилған вәтән муҗадилисидин һәргиз вазкечип бақмиди. әң ахирқи қетимда 1997 – йили Хитай зулмидин қечип диний тәлим елиш мәқситидә памир тағлиридин пиядә 2 ай йол йүрүш арқилиқ Пакистанниң һонза шәһиригә йетип кәлгән 12 уйғур яш һонза чегра мудапиә әтрити тәрипидин қолға елинған вә муһәмәд әмин һаҗим (бәг)ниң күч чиқириши нәтиҗисидә, Хитайға қайтуриветилмәстин гилгит шәһәрлик сот мәһкимисигә тапшурулған иди. уларниң қолға елиниши рамизан ейиға тоғра кәлгән болуп, гилгит түрмисидә уйғур яшларниң тәравиһ намизини җамаәт болуп оқуғанлиқи пүтүн гилгит хәлқини һәйран қалдурған иди. чүнки гилгит түрмиси ясалғандин боянқи тарихида җинайәтчиләр тәравиһ намизини җамаәт болуп оқуйдиған иш қәтий көрүлүп бақмиған иди. йәнә келип, исламий тәлим – тәрбийә пүтүнләй чәкләнгән коммунист бир дөләттин кәлгән панаһланғучиларниң исламий ибадәткә болған бу үлгилик позитсийәси һәммәйләнни қаттиқ тәсирләндүрүп, қисқиғинә вақитта уларниң нами пүтүн гилгит шәһиригә пур кәтти. гилгиттә турушлуқ вәтән сөйәр уйғурлардин муһәмәд әмин һаҗим (бәг) Қатарлиқ илғар затларниң сәпәрвәрликидә пүтүн гилгит хәлқи уларни түрмидә зиярәт қилип, бәс – бәс билән тамақ вә башқа еһтияҗлиридин хәвәр алди. узун тарихқа игә қериндашлиқ риштиси болған шәрқий туркитсанлиқларниң бу паҗиәлик әһвали ислам етиқадиға вә инсаний виҗданиғиму зит келидиған болғачқа, гилгиттики  виҗданлиқ киишләрниң һәммиси уларни қутқузуп чиқиш үчүн өзара фонд топлап, мәхсус адвукат тутти. гилгит сот мәһкимиси ахири уларни капаләткә қоюп беридиған вә капаләт үчүн теги – тәкти шәрқий түркистанлиқ болмиған йәрлик гилгит хәлқиниң һәр бир яшниң капалитигә бир өйниң игилик кенишкисини тапшуруши керәкликини уқтурди. бу уқтуруш чиқип аридин узун өтмәй 12 уйғур яш үчүн йәрлик гилгит хәлқи бәс – бәстә өй кенишкилирини елип келишкә башлиди. шу қетимқи сәпәрвәрликтә бир күндила 27 кенишкә топланған иди. шундақ қилип уйғур яшлар түрмидин чеқирилип, исламий тәлим -тәрбийә елиши үчүн бир җамәдики мәдрисигә орунлаштурулди. йәнә бир тәрәптин сот ишлириму давамлашмақта иди. һәммәйлән бу ишта қанун бойичә тулуқ утуққа еришдиғанлиқиға ишинәтти. дәл шу пәйттә бейҗиңда зиярәттә болуватқан Пакистан пирезиденти фаруқ әһмәдхан лағариниң буйруқи билән уйғур яшлар оқуватқан мәдрисидин бир кичидила тутуп кетилип йәнә түрмигә елинди. буниңға ғәзәпләнгән хәлқ аммиси һөкүмәткә қарши кочиларға чеқип бир һәптигичә намайиш өткүзди. сақчилар хәлқниң түрмигә бесип кирип уйғур яшларни елип чиқип кетишидин әнсирәп, уларни һонзаға мәхпий йөткиди. хәлқниң ғәзипиниң бесиқишини сақ бир һәптә күтти. һәр күни намаздин йенип гилкиттики чоң җамә алдида намайиш қиливатқан хәлқ аммисииниң сани барғансери азлашқа башлиғанлиқини пурсәт билгән һөкүмәт даирилири ахири өз қанунлириниму аяқ асти қилған һалда 8 – күни туюқсизла Хитайға тапшурветиштәк тарихий бир шәрмәндичликни мәйданға чиқарди. шуниңдин кейин бу тағ йоллири арқилиқ қечип келидиғанлар азлиди яки кәлгән болсиму Пакистан әскәрлири мәхпий һалда вақтида Хитайға қайтурвитидиған болуп қалди. бу хил нумуссузларчә позитсийә, бир тәрәптин Пакистанниң Хитайға болған беқиндилиқини чоңқурлаштуривәткән амилларниң бирси һесаблинидиған кәшмир мәсилисиниң һәл болушиға пайдиси болуш уяқта турсун, дәл әксичә мәсилини техиму чегишләштүрүвәткән болса, йәнә бир тәрәптин Пакистан иқтисадиниң тәрәққий қилишиғиму көрүнәрлик бир һәссә қошалмиди. һәм қуруқлуқтин һәм деңиз йоли арқилиқ үзүлмәй келиватқан Хитайниң әрзан баһалиқ маллири Пакистанниң кичик вә оттура типтики завут – карханилирини наһәқ риқабәткә сөрәп, йүзлигән завутниң тақилип кетишигә яки мәҗбурән өзгәртилишигә, шу түпәйли йүз миңлиған кишиниң ишсиз қелишиға сәвәб болди вә һазирму сәвәб болушни давамлаштурмақта.

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз