ellame muhemmed iqbalning «sherqiy turkistan»gha bolghan qarishi we Pakistan siyasetChilirining xiyaniti 6-bölüm


aptori: mirkamiljan kashgherli

mikrofunda: abdusalam niyaz uyghur

Xitay bilen bolghan munasiwetlerning Pakistan iqtisadigha körsetken tesiri
 
Pakistan iqtisadining Xitay bilen yéqinlishishtin ilgiri yeni 1960 – yilidiki otturiche tereqqiyat nisbiti %6.8 bolghan bolsa, Xitay bilen yéqinlashqandin kéyin 1970 – yilliri %4.8 pirsentke chüshüp qaldi. ziya’ul heq dewride yeni 1980 -yili qayta yüksilip, %6.8 ke chiqqan bolsa, ziya’ul heq shehid bolup, Pakistan Xitaygha béqinda bolushqa bashlighandin kéyin, 1990 – yili %4.6 ke, 2000 – yilida %4.8 ke chüshti. arqidin 2008 – yilidiki iqtisadiy kirizis sewebidin bolushgha chékin’gen iqtisadiy tereqqiyatida hökümetning maliye siyasiti we xelq’ar pul fondi jem’iyiti bilen tüzülgen «stand-by» kélishimi sayisida, bir az yaxshilinish körülüshke bashlidi. biraq 2010 – yili Pakistan tarixidiki eng chong sel apiti yüz bérip, térolghu yerlirining %20 pirsenti dégüdek su astida qaldi. 24 milyon kishi sel apitining éghir tesirige uchrap, dölet texminen 10 milyard dollar ziyan tartti. netijide yéza igiliki éghir zerbige uchridi, döletning qatnash we alaqe -uchur asasiy qurulmiliri zor buzghunChiliqqa düch keldi.  2010 – 2012 – yilida Pakistanning iqtisadiy tereqqiyat nisbiti %2.4 ke chüshüp qaldi.  2013 – yilida %3.6 ke örligen bolsimu, emma 2015 – yiligha kelgende %2.5 ke chüshüp qaldi. bu tereqqiyat nisbitige egiship pul paxalliqi nisbiti bolsa, %8 yuqiri örlidi[13].
yighinchaqlap éytqtanda, Xitay Pakistan munasiwetliride nep alghan terep, yenila hiyliger Xitay hökümiti boldi. Pakistanning qolgha keltürgini bolsa, peqetla Hindistangha qarshi xatirjemlik tuyghusidinla ibaret boldi. Hindistan bilen bolghan chüshinishmesliklerge hel qilish charisi tépish uyaqta tursun, belki yérikChiliklerni téximu chongqurlashturup, iqtisadiy jehettin barghanséri arqigha chékinishtin ibaret boldi.
Pakistanning aldinqi Qatardiki axbarat organliridin birsi bolghan «PakistanExpres» gézitide élan qilin’ghan xewerge köre, bu ehwalgha isyan bayriqini achqan Pakistanliq iqtisadshunashlar «Xitayning éghizida ilgiri süriwatqandek Pakistanning tereqqiyatigha hesse qoshush üchün béliq tutushni ögetmigenlikini, eksiche Pakistan xelqini ölük béliq yéyishike zorlawatqan we adetlendüriwatqanliqi» heqqide oxshash pikirge ige ikenliklirini élan qildi.
erkin asiya radi’osining xewiridimu hazirmu qurulushi dawamlishiwatqan asiya iqtisadi karidorining eng muhim qismi bolghan yol yasash layihesi üchün Xitay bankiliri teripidin Pakistangha bérilgen qerz mesilisi hemmining diqqitini tartmaqta. bu heqte toxtalghan Pakistanliq iqtisadshunaslar Xitayning bergen qerzining kelgüside Pakistan iqtisadigha chong ziyan yetküzidighanliqi we kélechekte chong xewplik aqiwetlerni keltürüp chiqiridighanliqi heqqide alahide agahlandurushlarda bolmaqta. Xitayning Pakistan zéminida hemmini qerz hésabida yasimaqchi bolghan bu iqtisadiy karidorining Pakistan iqtisadigha héch qandaq hessisi bolmaydighanliqi, bu layihening pütünley Xitayning menpe’iti üchünla xizmet qilidighanliqini bildürmekte. uning üstige Pakistan hökümitining yol qurulushining hemmini Xitay shirketlirige höddige bergenliki, Pakistan qurulush shirketlirining bolsa, ishsiz, palech halgha chüshürüp qoyuluwatqanliqini tekitlimekte.
erkin asiya radi’osigha bayanat bergen Pakistanliq musteqil pa’aliyetchi qeyyum uyghur bu heqte munularni qeyt qildi;
«qeshqerni Pakistan ereb déngizi sahilidiki portqa tutashturidighan qurughluq yolining uzunluqi 2200 kélométir kélidu. Pakistan bu yolning qurulushini höddige achti. höddige élish yéghilishigha Xitayning shirketliri köprek qanashti. Pakistanning aldinqi Qatardiki «Karakurum and National» namliq qurulush shirkiti bolsa, Xitayning étiraz bildürishi sewebidin höddige bérish yéghilishigha qatnashturulmidi. yéghilishqa qatnashqan Pakistan shirketliri layihe üchün 90 milyard rupipelik teklip son’ghan bolsimu, hökümet Xitay shirketlirige 214 milyard rupiyege höddige berdi. bu nawaz sherif hökümitining Xitaygha yaxshichaq bolush üchün Xitay shirketlirini ashkara qollighanliqidin bashqa nerse emes idi. uning üstige bu layihe üchün Xitayning Pakistangha béridighan qerzining %90 i Amérika dolliri boyiche qayturilidu. chünki Xitay bilen tüzülgen qerz kélishimi shundaq. Xitay eslide qerz, yardem, tereqqiy qildurush… dégendek yaltiraq sözler bilen Pakistanni iqtisadiy qorshawgha almaqta. Pakistan xelqi téxiche buni tonup yetkini yoq. biraq yéqindin buyan yasimaqchi bolghan yol boyida yashaydighan xelq bir az oyghandi. chünki Pakistan xelqtin égilik hoquqini sétiwalghan jaylarning pulini töliyelmeywatmaqta. Pakistan xelqi Xitay shirketlirining pa’aliyetliri we pozitsiyeliridin bezi nersilerni hés qilmaqta. Xitayning iqtisadiy küchini ishqa sélip, Pakistan iqtisadini monipol qilishqa uruniwatqanliqi otturigha chiqmaqta. bu tolimu xeterlik bir ehwal. Xitay «yépek yoli iqtisad karidorini janlandurush» dégendek bezi sho’arlar astida qoshnilirini bolupmu Pakistanni iqtisadiy qorshawgha éliwalghan ehwalda turmaqta. men bu ehwallarni kelgüsige nisbeten intayin xeterlik dep qaraymen.[14]»
uzun yil Pakistanda yashighan we magéstirliq oqushini Pakistanning penjap uniwérsitétide tamamlighan, hazir merkiziy ishxanishi istanbulda turushluq «sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti»ning bashliqliq wezipisini ötewatqan hidayetullah oghuzxanmu Pakistan hökümitining sherqiy türkistanliq panahlan’ghuchilargha tutqan düshmenlerche pozitsiyesi heqqide toxtilip mundaq dédi:
Pakistan 1997 – yili may éyida 12 neper uyghur qérindishimizni qanunsiz bir shekilde Xitaygha tapshurup berdi. Pakistan bulardin bashqa hazirgha qeder yüzligen uyghur panahlan’ghuchilarni Xitaygha qayturup berdi. hetta birleshken döletler teshklati teripidin panahlan’ghuchi salahiyiti bérilgen we shiwétsariyege yollash aldida turghan uyghur oqughuchilarnimu Xitayning buyruqigha bina’en tutup berdi. emdilikte bolsa, qebile rayonlirida hayatini qoghdap qélishqa tirishiwatqan panahlan’ghuchilarni so’al – soraqsiz «térrorchi» dégen qalpaq bilen bombardiman qilip öltürmekte. Pakistan hökümiti buning arqisidiki heqiqetlerni öz xelqidin yoshurupla qalmastin, belki téxi kontrolluqi astidiki médiya wasitilirini ishlitip, dawamliq türde Xitayning teshwiqatini qilmaqta. Pakistan xelqining közige Xitayni chirayliq körsitish üchün pütün küchini ishqa salmaqta. Pakistan xelqi del mushu sewebtin Xitayni yéterlik derijide bilmeydu hem tonumaydu. wehalenki tonisa idi, Pakistanliq qérindashlirimizning bu jehette Xitaygha kéreklik derijide inkas qayturalaydighanliqidin hergiz gumanlanmaymiz.
xulase
 
menmu Pakistanda oqughan birsi bolush süpitim bilen Pakistan xelqini emes, belki hökümitini qattiq eyibleymen. Pakistan xelqi méning islamiy qérindashlirimdur. ellame muhemmed iqbalning ümmet tuyghusigha ige we qeyerde zulumgha uchrighan bir musulmanni körse, shuning yénida urun élishni bilidighan Pakistan xelqining haman bir küni öz hökümitige bésim ishlitip, buxil pozitsiyelirini özgertishke mejburlaydighanliqigha ishnimen.
ellame muhemmed iqbalning «bir bolsun musulmanlar heremni qoghdash üchün, nil sahilidin tartip kashgher topraqlirghiche» dep sézip bergen ümmet térritoriyesini néme üchün «karachi sahilidin gilgit topraqlirighiche» dégendek shexsiyetchi, menpe’etperes bir sewiyege chüshüwaldinglar?
ellame muhemed iqbal «Hindistan, Xitay we Rusiye otturisida bir islam dölitining qurulushi bilen Xitay fashizimi, bolshiwizm, ati’ézmliq we dinsizliqning xewpliri Hindistan musulmanlirining chégrasidin téximu uzaqlashqan bolidighanliqi bir roshen heqiqettur» dégen turughluq siler néme üchün Xitay fashizimining buyruqi astigha kirishke razi boldunglar?
muhemmed eli jinnah «musulmanning musulmandin bashqa dosti yoqtur», «Xitay kommunistlirining Xitaygha hökümran bolushi eng xeterlik ehwal» dégen torughluq siler qandaqsige, din düshmenlirining dostluqini dep, 25 milyon sherqiy türkistanliq qérindashliringlarni utqa ittirdinglar? néme üchün déktator mawzidungning shepkisini özenglar kéygenni az dep, pütün döletke kiygüzüshke tirishtinglar? dep haman bir küni hésab soraydighanliqigha ishinimen.
i Pakistan hökümiti mes’ulliri! Xitay bilen bolghan menpe’etpereslik munasiwétinglarda azraq bolsimu wijdaninglargha qolunglarni sélip, ümmetning menp’itini bolmisimu, héch bolmighanda Pakistanning kelgüsi we Pakistan xelqining menpe’itini chüshininglar! gherb ellirige qarshi Xitay bilen birliship, talibanni qandaq kuzir qilip ishletken bolsanglar, sherqiy türkistanliqlarni héch bolmighanda emdi bolsimu Xitaygha qarshi qolinglardiki axirqi kuzir ornida qedirleshni bashlanglar!
Xitay bilen ötküzülgen uchrishishlarda héch chékinmestin uyghur musulmanliri bilen qérindashliq we minglighan yilliq uruq- toghqanChiliq rishtinglarning barliqini merdane otturigha qoyunglar! sherqiy türkistanda yolgha qoyuluwatqan assimilyatsiye we islam düshmenliki siyasetlirining gewadir portinimu öz ichige alghan yéngi yépek yoli layihesige éghir ziyan yetküzidighanliqini chüshendürünglar! Xitayni zulum we bésim siyasitidin waz kechürüp, qayil qilishqa tirishinglar! buning silerge katta menpe’etke aylinip qaytidighanliqini yaki héch bolmighanda ézilgüchilerning ahu – peryadi we beddu’alirining nishani bolup qilishning ornigha, xeyrilik du’alirini alidighanliqinglarni qet’iy untumanglar!
axirida musulman bir döletning hakimiyet béshidikiler bolush supitinglar bilen silerge peyghember eleyhissalamning töwendiki hedislirini eslitip ötüshni toghra taptim.
«mö’minler bir – birini söyüshte, bir – birige köyünüshte, bir – birige shepqet körsitishte bir ten, bir jisimgha oxshaydu. u jisimning bir ezasi aghrisa, bashqa barliq ezalirimu u aghriqni hés qilip, uyqusiz qalidu[15].»
«muhemmed eleyhissalam shundaq dégen idi: herqandaq kishi allahning qanunlirini özgertiwatqan, halalni haram we haramni halal qilip qoyghan, ilahiy cheklimilerni ayaq asti qilip, buzghunChiliq qilghan we musulmanlarning qénini muqeddes körmeywatqan zalim bir hökümdarni körüpmu, yene sada chiqarmastin, süküt ichide öz jayida olturiwéridighan bolsa, allahning bu süküt qilghan kishini zalim hökümdarning yérige, yeni jehennemge tashlishi we u kishining jehennemde menggü qélishi muheqqeqtur. bu ilahiy sünnettur[16].»

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz