әлламә муһәммәд иқбалниң «шәрқий туркистан»ға болған қариши вә Пакистан сиясәтЧилириниң хиянити 6-бөлүм


аптори: миркамилҗан кашғәрли

микрофунда: абдусалам нияз уйғур

Хитай билән болған мунасивәтләрниң Пакистан иқтисадиға көрсәткән тәсири
 
Пакистан иқтисадиниң Хитай билән йеқинлишиштин илгири йәни 1960 – йилидики оттуричә тәрәққият нисбити %6.8 болған болса, Хитай билән йеқинлашқандин кейин 1970 – йиллири %4.8 пирсәнткә чүшүп қалди. зияул һәқ дәвридә йәни 1980 -йили қайта йүксилип, %6.8 кә чиққан болса, зияул һәқ шәһид болуп, Пакистан Хитайға беқинда болушқа башлиғандин кейин, 1990 – йили %4.6 кә, 2000 – йилида %4.8 кә чүшти. арқидин 2008 – йилидики иқтисадий киризис сәвәбидин болушға чекингән иқтисадий тәрәққиятида һөкүмәтниң малийә сиясити вә хәлқар пул фонди җәмийити билән түзүлгән «stand-by» келишими сайисида, бир аз яхшилиниш көрүлүшкә башлиди. бирақ 2010 – йили Пакистан тарихидики әң чоң сәл апити йүз берип, теролғу йәрлириниң %20 пирсәнти дегүдәк су астида қалди. 24 милйон киши сәл апитиниң еғир тәсиригә учрап, дөләт тәхминән 10 милярд доллар зиян тартти. нәтиҗидә йеза игилики еғир зәрбигә учриди, дөләтниң қатнаш вә алақә -учур асасий қурулмилири зор бузғунЧилиққа дүч кәлди.  2010 – 2012 – йилида Пакистанниң иқтисадий тәрәққият нисбити %2.4 кә чүшүп қалди.  2013 – йилида %3.6 кә өрлигән болсиму, әмма 2015 – йилиға кәлгәндә %2.5 кә чүшүп қалди. бу тәрәққият нисбитигә әгишип пул пахаллиқи нисбити болса, %8 юқири өрлиди[13].
йиғинчақлап ейтқтанда, Хитай Пакистан мунасивәтлиридә нәп алған тәрәп, йәнила һийлигәр Хитай һөкүмити болди. Пакистанниң қолға кәлтүргини болса, пәқәтла Һиндистанға қарши хатирҗәмлик туйғусидинла ибарәт болди. Һиндистан билән болған чүшинишмәсликләргә һәл қилиш чариси тепиш уяқта турсун, бәлки йерикЧиликләрни техиму чоңқурлаштуруп, иқтисадий җәһәттин барғансери арқиға чекиништин ибарәт болди.
Пакистанниң алдинқи Қатардики ахбарат органлиридин бирси болған «PakistanExpres» гезитидә елан қилинған хәвәргә көрә, бу әһвалға исян байриқини ачқан Пакистанлиқ иқтисадшунашлар «Хитайниң еғизида илгири сүриватқандәк Пакистанниң тәрәққиятиға һәссә қошуш үчүн белиқ тутушни өгәтмигәнликини, әксичә Пакистан хәлқини өлүк белиқ йейишикә зорлаватқан вә адәтләндүриватқанлиқи» һәққидә охшаш пикиргә игә икәнликлирини елан қилди.
әркин асия радиосиниң хәвиридиму һазирму қурулуши давамлишиватқан асия иқтисади каридориниң әң муһим қисми болған йол ясаш лайиһәси үчүн Хитай банкилири тәрипидин Пакистанға берилгән қәрз мәсилиси һәмминиң диққитини тартмақта. бу һәқтә тохталған Пакистанлиқ иқтисадшунаслар Хитайниң бәргән қәрзиниң кәлгүсидә Пакистан иқтисадиға чоң зиян йәткүзидиғанлиқи вә келәчәктә чоң хәвплик ақивәтләрни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқи һәққидә алаһидә агаһландурушларда болмақта. Хитайниң Пакистан земинида һәммини қәрз һесабида ясимақчи болған бу иқтисадий каридориниң Пакистан иқтисадиға һеч қандақ һәссиси болмайдиғанлиқи, бу лайиһәниң пүтүнләй Хитайниң мәнпәити үчүнла хизмәт қилидиғанлиқини билдүрмәктә. униң үстигә Пакистан һөкүмитиниң йол қурулушиниң һәммини Хитай ширкәтлиригә һөддигә бәргәнлики, Пакистан қурулуш ширкәтлириниң болса, ишсиз, паләч һалға чүшүрүп қоюлуватқанлиқини тәкитлимәктә.
әркин асия радиосиға баянат бәргән Пакистанлиқ мустәқил паалийәтчи қәйюм уйғур бу һәқтә мунуларни қәйт қилди;
«қәшқәрни Пакистан әрәб деңизи саһилидики портқа туташтуридиған қуруғлуқ йолиниң узунлуқи 2200 келометир келиду. Пакистан бу йолниң қурулушини һөддигә ачти. һөддигә елиш йеғилишиға Хитайниң ширкәтлири көпрәк қанашти. Пакистанниң алдинқи Қатардики «Karakurum and National» намлиқ қурулуш ширкити болса, Хитайниң етираз билдүриши сәвәбидин һөддигә бериш йеғилишиға қатнаштурулмиди. йеғилишқа қатнашқан Пакистан ширкәтлири лайиһә үчүн 90 милярд рупипәлик тәклип сонған болсиму, һөкүмәт Хитай ширкәтлиригә 214 милярд рупийәгә һөддигә бәрди. бу наваз шәриф һөкүмитиниң Хитайға яхшичақ болуш үчүн Хитай ширкәтлирини ашкара қоллиғанлиқидин башқа нәрсә әмәс иди. униң үстигә бу лайиһә үчүн Хитайниң Пакистанға беридиған қәрзиниң %90 и Америка доллири бойичә қайтурилиду. чүнки Хитай билән түзүлгән қәрз келишими шундақ. Хитай әслидә қәрз, ярдәм, тәрәққий қилдуруш… дегәндәк ялтирақ сөзләр билән Пакистанни иқтисадий қоршавға алмақта. Пакистан хәлқи техичә буни тонуп йәткини йоқ. бирақ йеқиндин буян ясимақчи болған йол бойида яшайдиған хәлқ бир аз ойғанди. чүнки Пакистан хәлқтин егилик һоқуқини сетивалған җайларниң пулини төлийәлмәйватмақта. Пакистан хәлқи Хитай ширкәтлириниң паалийәтлири вә позитсийәлиридин бәзи нәрсиләрни һес қилмақта. Хитайниң иқтисадий күчини ишқа селип, Пакистан иқтисадини монипол қилишқа уруниватқанлиқи оттуриға чиқмақта. бу толиму хәтәрлик бир әһвал. Хитай «йепәк йоли иқтисад каридорини җанландуруш» дегәндәк бәзи шоарлар астида қошнилирини болупму Пакистанни иқтисадий қоршавға еливалған әһвалда турмақта. мән бу әһвалларни кәлгүсигә нисбәтән интайин хәтәрлик дәп қараймән.[14]»
узун йил Пакистанда яшиған вә магестирлиқ оқушини Пакистанниң пәнҗап университетидә тамамлиған, һазир мәркизий ишханиши истанбулда турушлуқ «шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити»ниң башлиқлиқ вәзиписини өтәватқан һидайәтуллаһ оғузханму Пакистан һөкүмитиниң шәрқий түркистанлиқ панаһланғучиларға тутқан дүшмәнләрчә позитсийәси һәққидә тохтилип мундақ деди:
Пакистан 1997 – йили май ейида 12 нәпәр уйғур қериндишимизни қанунсиз бир шәкилдә Хитайға тапшуруп бәрди. Пакистан булардин башқа һазирға қәдәр йүзлигән уйғур панаһланғучиларни Хитайға қайтуруп бәрди. һәтта бирләшкән дөләтләр тәшклати тәрипидин панаһланғучи салаһийити берилгән вә шиветсарийәгә йоллаш алдида турған уйғур оқуғучиларниму Хитайниң буйруқиға бинаән тутуп бәрди. әмдиликтә болса, қәбилә районлирида һаятини қоғдап қелишқа тиришиватқан панаһланғучиларни соал – сорақсиз «террорчи» дегән қалпақ билән бомбардиман қилип өлтүрмәктә. Пакистан һөкүмити буниң арқисидики һәқиқәтләрни өз хәлқидин йошурупла қалмастин, бәлки техи контроллуқи астидики медия васитилирини ишлитип, давамлиқ түрдә Хитайниң тәшвиқатини қилмақта. Пакистан хәлқиниң көзигә Хитайни чирайлиқ көрситиш үчүн пүтүн күчини ишқа салмақта. Пакистан хәлқи дәл мушу сәвәбтин Хитайни йетәрлик дәриҗидә билмәйду һәм тонумайду. вәһаләнки тониса иди, Пакистанлиқ қериндашлиримизниң бу җәһәттә Хитайға керәклик дәриҗидә инкас қайтуралайдиғанлиқидин һәргиз гуманланмаймиз.
хуласә
 
мәнму Пакистанда оқуған бирси болуш сүпитим билән Пакистан хәлқини әмәс, бәлки һөкүмитини қаттиқ әйибләймән. Пакистан хәлқи мениң исламий қериндашлиримдур. әлламә муһәммәд иқбалниң үммәт туйғусиға игә вә қәйәрдә зулумға учриған бир мусулманни көрсә, шуниң йенида урун елишни билидиған Пакистан хәлқиниң һаман бир күни өз һөкүмитигә бесим ишлитип, бухил позитсийәлирини өзгәртишкә мәҗбурлайдиғанлиқиға ишнимән.
әлламә муһәммәд иқбалниң «бир болсун мусулманлар һәрәмни қоғдаш үчүн, нил саһилидин тартип кашғәр топрақлирғичә» дәп сезип бәргән үммәт территорийәсини немә үчүн «карачи саһилидин гилгит топрақлириғичә» дегәндәк шәхсийәтчи, мәнпәәтпәрәс бир сәвийәгә чүшүвалдиңлар?
әлламә муһәмәд иқбал «Һиндистан, Хитай вә Русийә оттурисида бир ислам дөлитиниң қурулуши билән Хитай фашизими, болшивизм, атиезмлиқ вә динсизлиқниң хәвплири Һиндистан мусулманлириниң чеграсидин техиму узақлашқан болидиғанлиқи бир рошән һәқиқәттур» дегән туруғлуқ силәр немә үчүн Хитай фашизиминиң буйруқи астиға киришкә рази болдуңлар?
муһәммәд әли җиннаһ «мусулманниң мусулмандин башқа дости йоқтур», «Хитай коммунистлириниң Хитайға һөкүмран болуши әң хәтәрлик әһвал» дегән торуғлуқ силәр қандақсигә, дин дүшмәнлириниң достлуқини дәп, 25 милйон шәрқий түркистанлиқ қериндашлириңларни утқа иттирдиңлар? немә үчүн дектатор мавзидуңниң шәпкисини өзәңлар кейгәнни аз дәп, пүтүн дөләткә кийгүзүшкә тириштиңлар? дәп һаман бир күни һесаб сорайдиғанлиқиға ишинимән.
и Пакистан һөкүмити мәсуллири! Хитай билән болған мәнпәәтпәрәслик мунасиветиңларда азрақ болсиму виҗданиңларға қолуңларни селип, үммәтниң мәнпитини болмисиму, һеч болмиғанда Пакистанниң кәлгүси вә Пакистан хәлқиниң мәнпәитини чүшиниңлар! ғәрб әллиригә қарши Хитай билән бирлишип, талибанни қандақ кузир қилип ишләткән болсаңлар, шәрқий түркистанлиқларни һеч болмиғанда әмди болсиму Хитайға қарши қолиңлардики ахирқи кузир орнида қәдирләшни башлаңлар!
Хитай билән өткүзүлгән учришишларда һеч чекинмәстин уйғур мусулманлири билән қериндашлиқ вә миңлиған йиллиқ уруқ- тоғқанЧилиқ риштиңларниң барлиқини мәрданә оттуриға қоюңлар! шәрқий түркистанда йолға қоюлуватқан ассимилятсийә вә ислам дүшмәнлики сиясәтлириниң гәвадир портиниму өз ичигә алған йеңи йепәк йоли лайиһәсигә еғир зиян йәткүзидиғанлиқини чүшәндүрүңлар! Хитайни зулум вә бесим сияситидин ваз кәчүрүп, қайил қилишқа тиришиңлар! буниң силәргә катта мәнпәәткә айлинип қайтидиғанлиқини яки һеч болмиғанда езилгүчиләрниң аһу – пәряди вә бәддуалириниң нишани болуп қилишниң орниға, хәйрилик дуалирини алидиғанлиқиңларни қәтий унтумаңлар!
ахирида мусулман бир дөләтниң һакимийәт бешидикиләр болуш супитиңлар билән силәргә пәйғәмбәр әләйһиссаламниң төвәндики һәдислирини әслитип өтүшни тоғра таптим.
«мөминләр бир – бирини сөйүштә, бир – биригә көйүнүштә, бир – биригә шәпқәт көрситиштә бир тән, бир җисимға охшайду. у җисимниң бир әзаси ағриса, башқа барлиқ әзалириму у ағриқни һес қилип, уйқусиз қалиду[15].»
«муһәммәд әләйһиссалам шундақ дегән иди: һәрқандақ киши аллаһниң қанунлирини өзгәртиватқан, һалални һарам вә һарамни һалал қилип қойған, илаһий чәклимиләрни аяқ асти қилип, бузғунЧилиқ қилған вә мусулманларниң қенини муқәддәс көрмәйватқан залим бир һөкүмдарни көрүпму, йәнә сада чиқармастин, сүкүт ичидә өз җайида олтуриверидиған болса, аллаһниң бу сүкүт қилған кишини залим һөкүмдарниң йеригә, йәни җәһәннәмгә ташлиши вә у кишиниң җәһәннәмдә мәңгү қелиши муһәққәқтур. бу илаһий сүннәттур[16].»

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз