ellame muhemmed iqbalning «sherqiy turkistan»gha bolghan qarishi we Pakistan siyasetChilirining xiyaniti 3-bölüm

aptori: mirkamiljan kashgherli

mikrofunda: abdusalam niyaz uyghur

hörmetlik radi’o anglighuchilar ,aldinqi bölümlerde ellame muhemmed iqbalning pikir – qarashliri we sherqiy türkistanning büyük mujahid rehbiri muhemmed emin bughra hezritimning ellame muhemmed iqbal bilen lahurda élip barghan uchrishishi hemde 1958 – yili 4 – ayda lahurda ötküzülgen «muhemmed iqbalni xatirilesh yighini»gha teklip bilen qatniship sözligen nutuqlirigha urun bergen iduq.
anglitishimizning aldinqi bölümide tilgha élip ötkinimizge oxshash islam bilen mujessemleshken türk söygüsi, bolupmu ömmetning ijtima’iy tewhidi we islamiy wehditi (birliki)ni qaytidin berpa qilish üchün kéche – kündüz yürek – baghri ot bolup yénip turidighan ustaz muhemed iqbalning qarishiche, témurning ewladliri bilen osmanlining ewladlirimu oxshashla islam dunyasidin ibaret chong a’ilining ikki büyük qehriman bayraqdarliri idi. shunga ellame muhemmed iqbal En’gliyening ishghaliyitige qarshi hindi qit’esidiki musulmanlarning azadliq kürüshi dawamlishiwatqan qéyin mezgillerde, bir tereptin «islam dunyasining gherbtiki axirqi qel’esi» dep qarighan Türkiyening chanaqqel’e urushi üchün seperwerlikke kélip, oxshash bolmighan sheherlerde chaqirghan konféranslar netijiside, bir yérim milyon fondsitérlin toplap, Türkiyege ewetken bolsa, yene bir tereptin «islam dunyasining eng sherqidiki muhim qel’esi» dep bilidighan sherqiy türkistanning musteqilliq kürishige yéqindin köngül bölgen idi. shi’érliri we eserliride sherqiy türkistan’gha bolghan söygüsini ipadiligen’ge oxshash pat – pat élan qilip turidighan bayanatliridimu sherqiy türkistanning kelgüsi we musteqilliqining islam ümmitige qandaq chong küch qoshidighanliqi heqqidiki köz qarashlirini utturigha qoyghan idi.
ellame muhemmed iqbalning chanaqqel’e urushigha yardem qilish üchün lahurdiki uchuq meydanda 100 mingdin artuq kishining qatnishishi bilen ötküzgen chong konféransida intayin tesirlik bir weqe yüz béridu. chanaqqel’e urushining islam dunyasigha bolghan ehmiyiti toghruluq ellame iqbalning sözligen nutqidin qattiq tesirlen’gen bir namrat ayal yardem qilay dése puli bolmighanliqtin, qochiqidiki 3 yashliq oghlini sétish qararigha kélidu. derhal yéghin meydanidin ayrilip, özi tonuydighan bir bayning öyige baridu we ehwalni chüshendürüp, balisini u kishige satmaqchi ikenlikini we pulini chanaqqel’e urushigha i’ane qilidighanliqini éytidu. bay heyran qélip, ata – anining eng muhim wezipisi perzentini yaxshi terbiyelesh we qoghdash ikenlikini, perzentini xorlash we yétimlikke mehkum qilishning éghir jinayet ikenlikini chüshendüridu. ayal héch ikkilenmestin, «bilemsen?! eger musulmanlar chanaqqel’e urushida meghlup bolsa, xelipilik yiqilidu we yalghuz méning balamla emes, pütün islam dunyasi, pütün ümmet yétim qalidu. men ümmetni bu yétimliktin qutuldurush yolida 1 balam emes, 10 balam bolsimu pida qilishqa teyyarmen» deydu. bay qattiq tesirlinip ayalning teklipini qobul qilidu, balini élip qilip, telep qilin’ghan pulni ayalgha béridu. emma «aldawatqan bolmisun» dégen guman bilen ayalning arqisigha adem sélip qoyidu. ayal pulni yaghliqqa urap udul yéghin meydanigha yügreydu. bir téyinnimu élip qalmastin hemme polni i’ane qilidu. bayning ademliri bu ehwalni baygha yetküzidu. baymu kéchikmestin yéghin meydanigha balini élip kélip, anisigha qayturidu. andin öyidin  élip kelgen altun – kümüsh, pul – picheklerning hemmini chanaqqel’e urushigha i’ane qilidu. shu qétim lahurdiki yéghin’gha qatnashqan kishiler arisida tesewwur qilghusiz yardem seperwerliki bashlinip kétidu. poli barlar pul, yoqlar uzuk – halqilirini otturigha tashlap qaytidu. ellame iqbalning oxshash bolmighan sheherlerde ötküzgen bu xil yéghinliri netijiside jem’iy bir yérim milyon fond sitirlén toplinidu. bu pul Türkiyege yétip kelgende chanaqqel’e urushi allahning nusriti we mujahidlarning mislisiz pidakarliqi bilen ghelibilik axirliship bolghan bolup, pulning bir qsmi bilen Türkiye «ish bankisi» (soda sana’et bankisi) qurulidu, asasliq köp qismi xelipilik aghdurulghandin kéyinki jumhuriyet xelq partiyesining chöntikige chüshüp kétidu. 
sherqiy türkisitanning untulmas mujahid rehbiri muhemmed emin bughra hezritim 1958 – yili 25 – aprilda Pakistanning siyalkot shehiride ötküzülgen iqbalni xatirilesh yighinighimu alahide teklip bilen qatnashqan we sözligen orduche nutqida ustaz iqbalning sherqiy turkistan’gha bolghan qarashliri, tewsiye we nesihetlirini tilgha alghan idi. 
töwende muhemmmed emin bughra hezritimning siyalkottiki yighinda sözligen orduche nutqining uyghurche terjimisini öz péti diqqitinglargha sunimiz:
 
*** ** *** ** ***** *** ****
 
siyalkot shehiride ötküzülgen iqbalni xatirilesh yighinida sözligen nutuqum[1]
 
hörmetlik re’is we eziz yéghin ishtirakChiliri! ellame iqbalni xatirilesh yighinigha qatnashqanliqimdin cheksiz iptixarlanmaqtimen. manga bu qimmetlik pursetni sun’ghan dostlirimgha semimiy rehmitimni éytimen.
merhum ellame iqbalning hemmeylen’ge qoyashtek roshen peziletlirini méning bayan qilishimning zörüriyiti yoq, men shuni démekchi; ustaz iqbal hem neziriyesi hem emeliy pa’aliyetliri jehettin héch qachan hindi qit’esi musulmanlirining menpe’etliri da’iriside cheklinip qalghini yoq. belki bu büyük qit’e goya uning okyanusqa oxshash payansiz iman térritoriyesi ichidiki san – sanaqsiz arallarning birsila idi. chünki ellame iqbalning neziriyesi, islam dinining pütün islam dunyasida qaytidin eng süzük we eng parlaq shekilde berpa bolushi lazimliqini, buning pütün islam dunyasining nijatliqining birdinbir charisi ikenlikini merkez qilatti. uning emeliy pa’aliyetliri bolsa, pütün islam dunyasining islah qilinishi we sa’aditini nishan qilatti. shunga qimmetlik pikirlirini weten, millet we dölet ayrip olturmastin, pütün musulman milletlerge sunushni arzu qilatti. dunyaning hemmila yéridiki musulmanlarning ghimini yeytti. pütün musulman milletlerning azadliqqa we sa’adetke érishishi üchün eng toghra pikirlerge ige idi. bu éytqanlirimning delili we misali süpitide sherqiy türkistanda 1931 – yilidin  1934 – yilighiche meydan’gha kelgen inqilablar heqqide ellame iqbalning élan qilghan bayanatliridin bezilirini diqqitinglargha sunmaqchiimen:
ellame iqbal bir qétim élan qilghan bayanatida mundaq dégen idi:
«türkistan intayin keng bir zémin bolup, hazir üchke bölünüp ketken ehwalda turmaqta. birinchisi rusyening ishghaliyiti astidiki gherbiy türkistan, ikkinchisi Afghanistanning hakimiyiti astidiki jenubiy türkistan, üchinchisi Xitayning ishghaliyiti astidiki sherqiy türkistan. 1912 – yili sherqiy türkistan’gha Xitay hökümranlarning teyinlinishi we Xitay hökümiti teripidin pütün nopusi musulman bolghan bu xelqqe Xitay tilini mejburlap téngishi, hetta buning üchün zorawanliq qilghanliqi sewebidin éghir bi’aramliqlarning omumlishishigha seweb bolghan idi.»
ellame muhemmed iqbal yene bir bayanatida sherqiy türkistandiki inqilablarni mundaq xulasilep bergen idi:
«buning esli sewebining diniy esebiyet emeslikige qayilmen. gerche bu xil heriketlerde rehberler xelqning her türlük héssiyatini urghutushqa éhtiyajliq bolsimu, emma heqiqiy sewebning iqtisadiy weziyet ikenliki rushendur.»
merhum ellame iqbal yene, sherqiy türkistanning azadliq inqilabida tutushqa tégishlik yol we heriketlerge da’ir köz qarashlirini mundaq ipadilep bergen idi:
«bügünki dunyada hemme nerse qoyuq milletChilik (irqChiliq) etrapida aylanmaqta. men bu xil nezeriyelerni dewrimiz medeniyitining yüzige chüshgen yirginishlik dagh dep qaraymen. méning endishe qilidighinim, asiyaning qandaqla yéride tar milletChilik meydan’gha chiqip qalidiken, bu intayin xeterlik netijilerni keltürüp chiqiridu. nöwettiki islam dunyasining dinni himaye qilghan asasta eng aldinqi Qatardiki muhim wezipisi mushu mesilini hel qilishtin ibarettur. eger asiya döletlirini nöwettiki nachar weziyettin qutquzushni xalaydighan bolsaq, buning peqet birla yoli bar. u bolsimu islam nezeriyesini qobul qilish, milliy we irqiy üstünlük qarashlirini chörüp tashlap, isnaniyetning omumiy menpe’itini köz aldimizda tutishimiz lazim. men sherqiy türkistanning azadliq inqilabining büyük turanChiliq herikitige aylandurulmasliqini ümid qilimen.»
ellame iqbal bularni tekitlep bolghandin kéyin sherqiy türkistanning azadliq iqnilabi eger turanChiliqqa aylinip qalghan teqdirde Afghanistanghimu yaman tesir körsitidighanliqini, bu sewebtin Afghanistanda meydan’gha kélish éhtimali bolghan éghir meslilerdin endishe qilidighanliqini bayan qilghan idi.
hörmetlik ependiler! bu yerde shunimu qisturup öteyki, merhum ellame iqbalning bu tedbirlik qarashliri, bizning azadliq inqilabimizning pikir asaslirining birini teshkil qilatti. bizning iqilabni bashlighan chaghdiki pirinsipal qararlirimiz mundaq idi:
1 – tar milletChilik (irqwazliq)tin uzaq turush. 
2 – dölitimizni islam jumhuriyiti qilip qurup chiqish.
3 – barliq islam elliri bilen semimiy dostluq munasiwiti ornitish.
shunga biz  inqilabimiz bashlinip 2 – yilgha qedem qoyghanda Afghanistangha hey’et ewetip barliq guman we xata qarashlarni yoqitish, qérindashliq, qoshnidarChiliq munasiwetlirimizni küchlendürüsh arzuyimizni bildürduq hemde bir türküm yénik qoral telep qilduq. buningdin intayin yaxshi netije alghan iduq.
ellame muhemed iqbal bayanatining axirida yene, sherqiy turkistan inqilabining ghelibe qilishini arzu qilidighanliqi we ghelibe qilghan teqdirde islam dunyasigha qandaq paydisi bolidighanliqi heqqide toxtilip mundaq dégen idi:
«bu heriket ghelibige érishse mundaq paydisi bolidu. nopusining texminen %99 i musulman bolghan sherqiy türkistanda bayashat we küchlük bir islam döliti qurulghan bolidu. shundaq bolghanda sherqiy türkistandiki musulmanlar uzun yillardin buyan bashtin kechüriwatqan ishghaliyetchi Xitayning zulum – istibdatliqidin qutulghan bolidu. sherqiy türkistan tebi’iy bayliqliri intayin mol bir dölet. lékin Xitayning zulum we istibdatliri, qanunsizliqi we zorawanliqi yüzisidin térishqa bolidighan zéminning aran %51 i ishlitilmekte. Hindistan, Xitay we Rusiye otturisida bir islam dölitining qurulishi bilen Xitay fashizimi, bolshiwizm, ati’ézim we dinsizliqning xewpliri gerche ottura asiyadin pütünley tazilinip kételmigen teqdirdimu Hindistan musulmanlirining chégrasidin téximu uzaqlashqan bolidighanliqi bir roshen heqiqet.»
hörmetlik ependiler! ellame iqbalning bu arzu – armanliri sugha chélashqini yoq. hazirmu öz péti dawamlashmaqta. sherqiy türkistan musulmanliri buningdin 27 yil ilgiri bashlighan azadliq küreshlirini hazizghiche dawamlashturmaqta. ellame iqbal xush xewer bergen bayashatliq we küchlük bir islam dölitining qurulushi üchün sherqiy türkistan xelqi imaniy quwwitini qoghdap kelmekte. mana hazir sherqiy türkistan xelqi kommunist Xitayning ishghaliyiti, siyasiy, iqtisadiy we diniy zulumliridin qutulush üchün pütün imkaniyetliri bilen küresh qilmaqta. shuning bilen bir waqitta yene, gherbiy türkistan, idil – ural, qirim we kawkaz musulmanlirimu bolshiwik Rusiyening istilasigha qarshi küreshlirini dawamlashturmaqta.
ellame muhemmed iqbal bir qétim «chénggizxan, témur we baburlarni yétishturup chiqqan bu diyarlar hazirmu aliy derijilik qehriman qomandanlarni yétishturup chiqalaydu» dégen idi.
toghra uning déginige oxshash türkistan türkliri allahning yardimi bilen pütün dunyani heyran qalduridighan qehrimanliq dastanlirini yazghusi we pat yéqinda muqeddes bayriqini shehidlirining qebristanliqliri üstige tikküsi. allah merhum ellame iqbalgha rehmet we pütün islam dunyasigha nusret ata qilsun! wesssalam.
1958 – yili 25 – april
muhemmed emin bughra
*** *** ** ** *** ** ** **** ****
 
muhemmed iqbaldin kéyinki Pakistan rehberliri we sherqiy türkistan
 
sherqiy türkistanning ataqliq mujahid rehbiri muhemmed emin bughra hezritimning ellame iqbal we sherqiy turkistan’gha bolghan köz qarashliri heqqidiki bu nutqidin körginimizge oxshash islam millitining berpa qilinishi, pütün ümmetning birliki we qaytidin térilishi üchün iqbalning qelbide yan’ghan u ulughwar yalqun yalghuz iqbal bilenla cheklinip qalmighan idi. bu küresh yolidiki uning sepdashliri we kéyinki Pakistan rhberlirimu öz sewiyesi we imkanliri da’iriside iqbalning qarashlirigha warisliq qilghan, jümlidin ümmetning ayrilmas bir parchisi hésablinidighan zulum astidiki sherqiy turkistan musulmanlirigha yéqindin köngül bölgen idi.
 
iysa yüsüp alipktékinning  muhemmed eli jinnah  bilen uchrishishi
 
mesilen: sherqiy türkistanning ataqliq rehberliridin merhum iysa yüsüp aliptékin[2]mu 1938 – yili öktebirde bombaygha kéle – kelmeyla muhemmed eli jinnah teripidin qobul qilin’ghan idi. muhemmed eli jinnah iysa yüsüp aliptékinning sherqiy türkistandin (yeni eyni chaghdiki Hindistanda hemmige meshhur ismi bilen ‹chin türkistani›din) kelgenlikini anglap intayin söyün’gen we yénidiki Xitay hey’itini körsitip: «he, emdi chüshendim, sizning bulargha néme üchün oxshimaydighanliqingizni» dégen  hemde sherqiy türkistandiki musulmanlarning ehwalini sorighan, «musulmanning musulmandin bashqa dosti yoq»luqini tekitligen idi. iysa yüsüp aliptékindin qandaq yardemde bolalaydighanliqini sorighanda, Hindistan musulmanlirining aldinqi Qatardiki diniy zatliri bilen tonushush arzusi barliqini éytqan. muhemmed eli jinnah: «bu jehette men sizge yardemchi bolalaymen, diniy zatlargha sizni tonushturup xet yazay» dégen. andin bash katipini chaqirip, aldinqi Qatardiki diniy rehberlerdin bir qanchisige iysa yüsüp alptékin ependini tonushturup mektup yézishqa buyrighan. hetta leknuda ötküzülishi pilanlan’ghan eyni chaghdiki musulman birleshmisi partiyesining chong qurultiyigha iysa yüsüp aliptékin ependini mexsus dewet qilghan[3].
1938 – yili öktebir éyida ötküzülgen bu uchrishta yene muhemmed eli jinnah Xitay – Yaponiye urushining aqiwiti heqqide ajayip aldin körerlikini namayan qilghan. u: «Xitay milliyetchi (gomindang) hökümiti Yaponiye bilen urush qilmastin mesilini üstel üstide hel qilishi lazim. eger urush qilsa, Xitay milliyetchi (gomindang) hökümiti meghlup bolidu we aqiwette Xitay kommunistliri döletke hökümran bolidu. eng xeterlik teripi mana bu» dégen idi. [4] mana bu nuqtidin qaraydighan bolsaq, sherqiy turkistan mesiliside goya Xitay kommunistlirining yalaqchisigha aylan’ghan hazirqi Pakistan hökümitining özlirining qurghuchi dahilirining qimmet qarashliri bilen qanChilik derijide zitliq ichide ikenlikini körüwalalaymiz.

uyghurlarning dosti peqetla heqiqet

obzor

aptori: ruqiye turdush

tepsilatini yoquridiki qoyghuchdin anglighaysiler.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz