әлламә муһәммәд иқбалниң «шәрқий туркистан»ға болған қариши вә Пакистан сиясәтЧилириниң хиянити 3-бөлүм

аптори: миркамилҗан кашғәрли

микрофунда: абдусалам нияз уйғур

һөрмәтлик радио аңлиғучилар ,алдинқи бөлүмләрдә әлламә муһәммәд иқбалниң пикир – қарашлири вә шәрқий түркистанниң бүйүк муҗаһид рәһбири муһәммәд әмин буғра һәзритимниң әлламә муһәммәд иқбал билән лаһурда елип барған учришиши һәмдә 1958 – йили 4 – айда лаһурда өткүзүлгән «муһәммәд иқбални хатириләш йиғини»ға тәклип билән қатнишип сөзлигән нутуқлириға урун бәргән идуқ.
аңлитишимизниң алдинқи бөлүмидә тилға елип өткинимизгә охшаш ислам билән муҗәссәмләшкән түрк сөйгүси, болупму өммәтниң иҗтимаий тәвһиди вә исламий вәһдити (бирлики)ни қайтидин бәрпа қилиш үчүн кечә – күндүз йүрәк – бағри от болуп йенип туридиған устаз муһәмәд иқбалниң қаришичә, темурниң әвладлири билән османлиниң әвладлириму охшашла ислам дунясидин ибарәт чоң аилиниң икки бүйүк қәһриман байрақдарлири иди. шуңа әлламә муһәммәд иқбал Әнглийәниң ишғалийитигә қарши һинди қитәсидики мусулманларниң азадлиқ күрүши давамлишиватқан қейин мәзгилләрдә, бир тәрәптин «ислам дунясиниң ғәрбтики ахирқи қәләси» дәп қариған Түркийәниң чанаққәлә уруши үчүн сәпәрвәрликкә келип, охшаш болмиған шәһәрләрдә чақирған конферанслар нәтиҗисидә, бир йерим милйон фондситерлин топлап, Түркийәгә әвәткән болса, йәнә бир тәрәптин «ислам дунясиниң әң шәрқидики муһим қәләси» дәп билидиған шәрқий түркистанниң мустәқиллиқ күришигә йеқиндин көңүл бөлгән иди. шиерлири вә әсәрлиридә шәрқий түркистанға болған сөйгүсини ипадилигәнгә охшаш пат – пат елан қилип туридиған баянатлиридиму шәрқий түркистанниң кәлгүси вә мустәқиллиқиниң ислам үммитигә қандақ чоң күч қошидиғанлиқи һәққидики көз қарашлирини уттуриға қойған иди.
әлламә муһәммәд иқбалниң чанаққәлә урушиға ярдәм қилиш үчүн лаһурдики учуқ мәйданда 100 миңдин артуқ кишиниң қатнишиши билән өткүзгән чоң конферансида интайин тәсирлик бир вәқә йүз бериду. чанаққәлә урушиниң ислам дунясиға болған әһмийити тоғрулуқ әлламә иқбалниң сөзлигән нутқидин қаттиқ тәсирләнгән бир намрат аял ярдәм қилай десә пули болмиғанлиқтин, қочиқидики 3 яшлиқ оғлини сетиш қарариға келиду. дәрһал йеғин мәйданидин айрилип, өзи тонуйдиған бир байниң өйигә бариду вә әһвални чүшәндүрүп, балисини у кишигә сатмақчи икәнликини вә пулини чанаққәлә урушиға ианә қилидиғанлиқини ейтиду. бай һәйран қелип, ата – аниниң әң муһим вәзиписи пәрзәнтини яхши тәрбийәләш вә қоғдаш икәнликини, пәрзәнтини хорлаш вә йетимликкә мәһкум қилишниң еғир җинайәт икәнликини чүшәндүриду. аял һеч иккиләнмәстин, «биләмсән?! әгәр мусулманлар чанаққәлә урушида мәғлуп болса, хәлипилик йиқилиду вә ялғуз мениң баламла әмәс, пүтүн ислам дуняси, пүтүн үммәт йетим қалиду. мән үммәтни бу йетимликтин қутулдуруш йолида 1 балам әмәс, 10 балам болсиму пида қилишқа тәйярмән» дәйду. бай қаттиқ тәсирлинип аялниң тәклипини қобул қилиду, балини елип қилип, тәләп қилинған пулни аялға бериду. әмма «алдаватқан болмисун» дегән гуман билән аялниң арқисиға адәм селип қойиду. аял пулни яғлиққа урап удул йеғин мәйданиға йүгрәйду. бир тейинниму елип қалмастин һәммә полни ианә қилиду. байниң адәмлири бу әһвални байға йәткүзиду. байму кечикмәстин йеғин мәйданиға балини елип келип, анисиға қайтуриду. андин өйидин  елип кәлгән алтун – күмүш, пул – пичәкләрниң һәммини чанаққәлә урушиға ианә қилиду. шу қетим лаһурдики йеғинға қатнашқан кишиләр арисида тәсәввур қилғусиз ярдәм сәпәрвәрлики башлинип кетиду. поли барлар пул, йоқлар узук – һалқилирини оттуриға ташлап қайтиду. әлламә иқбалниң охшаш болмиған шәһәрләрдә өткүзгән бу хил йеғинлири нәтиҗисидә җәмий бир йерим милйон фонд ситирлен топлиниду. бу пул Түркийәгә йетип кәлгәндә чанаққәлә уруши аллаһниң нусрити вә муҗаһидларниң мислисиз пидакарлиқи билән ғәлибилик ахирлишип болған болуп, пулниң бир қсми билән Түркийә «иш банкиси» (сода санаәт банкиси) қурулиду, асаслиқ көп қисми хәлипилик ағдурулғандин кейинки җумһурийәт хәлқ партийәсиниң чөнтикигә чүшүп кетиду. 
шәрқий түркиситанниң унтулмас муҗаһид рәһбири муһәммәд әмин буғра һәзритим 1958 – йили 25 – априлда Пакистанниң сиялкот шәһиридә өткүзүлгән иқбални хатириләш йиғиниғиму алаһидә тәклип билән қатнашқан вә сөзлигән ордучә нутқида устаз иқбалниң шәрқий туркистанға болған қарашлири, тәвсийә вә нәсиһәтлирини тилға алған иди. 
төвәндә муһәмммәд әмин буғра һәзритимниң сиялкоттики йиғинда сөзлигән ордучә нутқиниң уйғурчә тәрҗимисини өз пети диққитиңларға сунимиз:
 
*** ** *** ** ***** *** ****
 
сиялкот шәһиридә өткүзүлгән иқбални хатириләш йиғинида сөзлигән нутуқум[1]
 
һөрмәтлик рәис вә әзиз йеғин иштиракЧилири! әлламә иқбални хатириләш йиғиниға қатнашқанлиқимдин чәксиз иптихарланмақтимән. маңа бу қиммәтлик пурсәтни сунған достлиримға сәмимий рәһмитимни ейтимән.
мәрһум әлламә иқбалниң һәммәйләнгә қояштәк рошән пәзиләтлирини мениң баян қилишимниң зөрүрийити йоқ, мән шуни демәкчи; устаз иқбал һәм нәзирийәси һәм әмәлий паалийәтлири җәһәттин һеч қачан һинди қитәси мусулманлириниң мәнпәәтлири даирисидә чәклинип қалғини йоқ. бәлки бу бүйүк қитә гоя униң окянусқа охшаш паянсиз иман территорийәси ичидики сан – санақсиз аралларниң бирсила иди. чүнки әлламә иқбалниң нәзирийәси, ислам дининиң пүтүн ислам дунясида қайтидин әң сүзүк вә әң парлақ шәкилдә бәрпа болуши лазимлиқини, буниң пүтүн ислам дунясиниң ниҗатлиқиниң бирдинбир чариси икәнликини мәркәз қилатти. униң әмәлий паалийәтлири болса, пүтүн ислам дунясиниң ислаһ қилиниши вә саадитини нишан қилатти. шуңа қиммәтлик пикирлирини вәтән, милләт вә дөләт айрип олтурмастин, пүтүн мусулман милләтләргә сунушни арзу қилатти. дуняниң һәммила йеридики мусулманларниң ғимини йәйтти. пүтүн мусулман милләтләрниң азадлиққа вә саадәткә еришиши үчүн әң тоғра пикирләргә игә иди. бу ейтқанлиримниң дәлили вә мисали сүпитидә шәрқий түркистанда 1931 – йилидин  1934 – йилиғичә мәйданға кәлгән инқилаблар һәққидә әлламә иқбалниң елан қилған баянатлиридин бәзилирини диққитиңларға сунмақчиимән:
әлламә иқбал бир қетим елан қилған баянатида мундақ дегән иди:
«түркистан интайин кәң бир земин болуп, һазир үчкә бөлүнүп кәткән әһвалда турмақта. биринчиси русйәниң ишғалийити астидики ғәрбий түркистан, иккинчиси Афғанистанниң һакимийити астидики җәнубий түркистан, үчинчиси Хитайниң ишғалийити астидики шәрқий түркистан. 1912 – йили шәрқий түркистанға Хитай һөкүмранларниң тәйинлиниши вә Хитай һөкүмити тәрипидин пүтүн нопуси мусулман болған бу хәлққә Хитай тилини мәҗбурлап теңиши, һәтта буниң үчүн зораванлиқ қилғанлиқи сәвәбидин еғир биарамлиқларниң омумлишишиға сәвәб болған иди.»
әлламә муһәммәд иқбал йәнә бир баянатида шәрқий түркистандики инқилабларни мундақ хуласиләп бәргән иди:
«буниң әсли сәвәбиниң диний әсәбийәт әмәсликигә қайилмән. гәрчә бу хил һәрикәтләрдә рәһбәрләр хәлқниң һәр түрлүк һессиятини урғутушқа еһтияҗлиқ болсиму, әмма һәқиқий сәвәбниң иқтисадий вәзийәт икәнлики рушәндур.»
мәрһум әлламә иқбал йәнә, шәрқий түркистанниң азадлиқ инқилабида тутушқа тегишлик йол вә һәрикәтләргә даир көз қарашлирини мундақ ипадиләп бәргән иди:
«бүгүнки дуняда һәммә нәрсә қоюқ милләтЧилик (ирқЧилиқ) әтрапида айланмақта. мән бу хил нәзәрийәләрни дәвримиз мәдәнийитиниң йүзигә чүшгән йиргинишлик дағ дәп қараймән. мениң әндишә қилидиғиним, асияниң қандақла йеридә тар милләтЧилик мәйданға чиқип қалидикән, бу интайин хәтәрлик нәтиҗиләрни кәлтүрүп чиқириду. нөвәттики ислам дунясиниң динни һимайә қилған асаста әң алдинқи Қатардики муһим вәзиписи мушу мәсилини һәл қилиштин ибарәттур. әгәр асия дөләтлирини нөвәттики начар вәзийәттин қутқузушни халайдиған болсақ, буниң пәқәт бирла йоли бар. у болсиму ислам нәзәрийәсини қобул қилиш, миллий вә ирқий үстүнлүк қарашлирини чөрүп ташлап, иснанийәтниң омумий мәнпәитини көз алдимизда тутишимиз лазим. мән шәрқий түркистанниң азадлиқ инқилабиниң бүйүк туранЧилиқ һәрикитигә айландурулмаслиқини үмид қилимән.»
әлламә иқбал буларни тәкитләп болғандин кейин шәрқий түркистанниң азадлиқ иқнилаби әгәр туранЧилиққа айлинип қалған тәқдирдә Афғанистанғиму яман тәсир көрситидиғанлиқини, бу сәвәбтин Афғанистанда мәйданға келиш еһтимали болған еғир мәслиләрдин әндишә қилидиғанлиқини баян қилған иди.
һөрмәтлик әпәндиләр! бу йәрдә шуниму қистуруп өтәйки, мәрһум әлламә иқбалниң бу тәдбирлик қарашлири, бизниң азадлиқ инқилабимизниң пикир асаслириниң бирини тәшкил қилатти. бизниң иқилабни башлиған чағдики пиринсипал қарарлиримиз мундақ иди:
1 – тар милләтЧилик (ирқвазлиқ)тин узақ туруш. 
2 – дөлитимизни ислам җумһурийити қилип қуруп чиқиш.
3 – барлиқ ислам әллири билән сәмимий достлуқ мунасивити орнитиш.
шуңа биз  инқилабимиз башлинип 2 – йилға қәдәм қойғанда Афғанистанға һәйәт әвәтип барлиқ гуман вә хата қарашларни йоқитиш, қериндашлиқ, қошнидарЧилиқ мунасивәтлиримизни күчләндүрүш арзуйимизни билдүрдуқ һәмдә бир түркүм йеник қорал тәләп қилдуқ. буниңдин интайин яхши нәтиҗә алған идуқ.
әлламә муһәмәд иқбал баянатиниң ахирида йәнә, шәрқий туркистан инқилабиниң ғәлибә қилишини арзу қилидиғанлиқи вә ғәлибә қилған тәқдирдә ислам дунясиға қандақ пайдиси болидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ дегән иди:
«бу һәрикәт ғәлибигә еришсә мундақ пайдиси болиду. нопусиниң тәхминән %99 и мусулман болған шәрқий түркистанда баяшат вә күчлүк бир ислам дөлити қурулған болиду. шундақ болғанда шәрқий түркистандики мусулманлар узун йиллардин буян баштин кәчүриватқан ишғалийәтчи Хитайниң зулум – истибдатлиқидин қутулған болиду. шәрқий түркистан тәбиий байлиқлири интайин мол бир дөләт. лекин Хитайниң зулум вә истибдатлири, қанунсизлиқи вә зораванлиқи йүзисидин теришқа болидиған земинниң аран %51 и ишлитилмәктә. Һиндистан, Хитай вә Русийә оттурисида бир ислам дөлитиниң қурулиши билән Хитай фашизими, болшивизм, атиезим вә динсизлиқниң хәвплири гәрчә оттура асиядин пүтүнләй тазилинип кетәлмигән тәқдирдиму Һиндистан мусулманлириниң чеграсидин техиму узақлашқан болидиғанлиқи бир рошән һәқиқәт.»
һөрмәтлик әпәндиләр! әлламә иқбалниң бу арзу – арманлири суға челашқини йоқ. һазирму өз пети давамлашмақта. шәрқий түркистан мусулманлири буниңдин 27 йил илгири башлиған азадлиқ күрәшлирини һазизғичә давамлаштурмақта. әлламә иқбал хуш хәвәр бәргән баяшатлиқ вә күчлүк бир ислам дөлитиниң қурулуши үчүн шәрқий түркистан хәлқи иманий қуввитини қоғдап кәлмәктә. мана һазир шәрқий түркистан хәлқи коммунист Хитайниң ишғалийити, сиясий, иқтисадий вә диний зулумлиридин қутулуш үчүн пүтүн имканийәтлири билән күрәш қилмақта. шуниң билән бир вақитта йәнә, ғәрбий түркистан, идил – урал, қирим вә кавказ мусулманлириму болшивик Русийәниң истиласиға қарши күрәшлирини давамлаштурмақта.
әлламә муһәммәд иқбал бир қетим «чеңгизхан, темур вә бабурларни йетиштуруп чиққан бу диярлар һазирму алий дәриҗилик қәһриман қоманданларни йетиштуруп чиқалайду» дегән иди.
тоғра униң дегинигә охшаш түркистан түрклири аллаһниң ярдими билән пүтүн дуняни һәйран қалдуридиған қәһриманлиқ дастанлирини язғуси вә пат йеқинда муқәддәс байриқини шәһидлириниң қәбристанлиқлири үстигә тиккүси. аллаһ мәрһум әлламә иқбалға рәһмәт вә пүтүн ислам дунясиға нусрәт ата қилсун! вәсссалам.
1958 – йили 25 – април
муһәммәд әмин буғра
*** *** ** ** *** ** ** **** ****
 
муһәммәд иқбалдин кейинки Пакистан рәһбәрлири вә шәрқий түркистан
 
шәрқий түркистанниң атақлиқ муҗаһид рәһбири муһәммәд әмин буғра һәзритимниң әлламә иқбал вә шәрқий туркистанға болған көз қарашлири һәққидики бу нутқидин көргинимизгә охшаш ислам миллитиниң бәрпа қилиниши, пүтүн үммәтниң бирлики вә қайтидин терилиши үчүн иқбалниң қәлбидә янған у улуғвар ялқун ялғуз иқбал биләнла чәклинип қалмиған иди. бу күрәш йолидики униң сәпдашлири вә кейинки Пакистан рһбәрлириму өз сәвийәси вә имканлири даирисидә иқбалниң қарашлириға варислиқ қилған, җүмлидин үммәтниң айрилмас бир парчиси һесаблинидиған зулум астидики шәрқий туркистан мусулманлириға йеқиндин көңүл бөлгән иди.
 
ийса йүсүп алипктекинниң  муһәммәд әли җиннаһ  билән учришиши
 
мәсилән: шәрқий түркистанниң атақлиқ рәһбәрлиридин мәрһум ийса йүсүп алиптекин[2]му 1938 – йили өктәбирдә бомбайға келә – кәлмәйла муһәммәд әли җиннаһ тәрипидин қобул қилинған иди. муһәммәд әли җиннаһ ийса йүсүп алиптекинниң шәрқий түркистандин (йәни әйни чағдики Һиндистанда һәммигә мәшһур исми билән ‹чин түркистани›дин) кәлгәнликини аңлап интайин сөйүнгән вә йенидики Хитай һәйитини көрситип: «һә, әмди чүшәндим, сизниң буларға немә үчүн охшимайдиғанлиқиңизни» дегән  һәмдә шәрқий түркистандики мусулманларниң әһвалини сориған, «мусулманниң мусулмандин башқа дости йоқ»луқини тәкитлигән иди. ийса йүсүп алиптекиндин қандақ ярдәмдә болалайдиғанлиқини сориғанда, Һиндистан мусулманлириниң алдинқи Қатардики диний затлири билән тонушуш арзуси барлиқини ейтқан. муһәммәд әли җиннаһ: «бу җәһәттә мән сизгә ярдәмчи болалаймән, диний затларға сизни тонуштуруп хәт язай» дегән. андин баш катипини чақирип, алдинқи Қатардики диний рәһбәрләрдин бир қанчисигә ийса йүсүп алптекин әпәндини тонуштуруп мәктуп йезишқа буйриған. һәтта ләкнуда өткүзүлиши пиланланған әйни чағдики мусулман бирләшмиси партийәсиниң чоң қурултийиға ийса йүсүп алиптекин әпәндини мәхсус дәвәт қилған[3].
1938 – йили өктәбир ейида өткүзүлгән бу учришта йәнә муһәммәд әли җиннаһ Хитай – Японийә урушиниң ақивити һәққидә аҗайип алдин көрәрликини намаян қилған. у: «Хитай миллийәтчи (гоминдаң) һөкүмити Японийә билән уруш қилмастин мәсилини үстәл үстидә һәл қилиши лазим. әгәр уруш қилса, Хитай миллийәтчи (гоминдаң) һөкүмити мәғлуп болиду вә ақивәттә Хитай коммунистлири дөләткә һөкүмран болиду. әң хәтәрлик тәрипи мана бу» дегән иди. [4] мана бу нуқтидин қарайдиған болсақ, шәрқий туркистан мәсилисидә гоя Хитай коммунистлириниң ялақчисиға айланған һазирқи Пакистан һөкүмитиниң өзлириниң қурғучи даһилириниң қиммәт қарашлири билән қанЧилик дәриҗидә зитлиқ ичидә икәнликини көрүвалалаймиз.

уйғурларниң дости пәқәтла һәқиқәт

обзор

аптори: руқийә турдуш

тәпсилатини йоқуридики қойғучдин аңлиғайсиләр.

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз