heptilik dunya xewerliri 22-aprél


mes’ul muherriri: choghluq

bu heptilik xewerlirimizning asasi mezmuni töwendikiche:

1. dölet re’isi shi jinping bir qanche künning aldida, özining menggü hoquq tutushqa qarshi ikenligini bildürgen.

2. sherqiy türkistanda yüz bergen uyghurlargha munasiwetlik atalـmish zorawanliq heriketlirining keynide, xittayning süyiqesti barliqi otturigha qoyulـmaqta.

3. tiramp hökümiti xittayning Amérikigha meblegh sélishini menggülük chekleydu we yéngi baj tüzümini yolgha qoyidu.

4. Amérika nöwette, milyonlighan uyghurlarning tutqun qilin’ghanliqigha jiddi diqqet qiliwatqan bolup, nawada kishilik hoquqqa dexli – teruz qilghan ehwallarni bayqapla qalsa« magénstki qanuni» boyiche xittay emeldarlirini jazalaydighanliqini bildürgen.

tepsilati:

1. Junggogha nezer tor békiti xewiri: xittayning dölet re’isi shi jinping bir qanche künning aldida chet el dölet erbapliri we xittay hökümet emeldarliri qatnashqan yighinda, özining menggü hoquq tutushqa qarshi ikenligini bildürgen. u yene, » chet el küzetChiliri béyjingning asasiy qanun’gha tüzitish kirgüzüshtiki meqsetni xata chüshinip qaptu« dégen. en’giliye iqtisad géziti bu heqte xewer bérip: » xittay dölet re’isi shi jinpingning menggülük re’is bolushqa qarshi ikenligini we xittayning asasiy qanunigha tüzitish kirgüzüshini küzetküchilerning xata chüshinip qalghanliqi«ni bayan qilghan. shi jinpingning wezipe ötesh muddet cheklimisini bikar qilishi toghrisida oxshimighan qarashlar mewjut bolsimu, jonggogha nezer tor békitining 14 – marttiki< شى جىنپىڭنىڭ 5يىل ئىچىدە ئۇرۇش پارتلايدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەنلىكىگە دائىر مەخپى ھۆججەت > namliq bir parche maqalisida, » xittay kommunist partiyisi yene qanche uzun hakimiyetni tutup turalaydu ? bu belkim shi jinping heqiqi endishe qilidighan mesile bolushi mumkin« déyilgen. maqalida yene, » shi jinpingning ensireydighini belki bu ishlar emes bolup, kelgüsi 5 yil ichide xittayning chégra rayonlirida belkim herbiy toqunushlar bolushi mumkin.
wang lu tüzgen xittayning siyasiy tüzülـmisining merkizi téxi unche mustehkem emes bolup, peqet herbiy qisim, hakimiyet béshidiki partiye, hökümet emeldarliri we ziyalilar qatlimidin ibaret bu töt séstimida mesile körülـmise xittay andin ténch tereqqi qilalaydu.« déyilgen. maqalida yene bu töt séstimining hazirqi ehwalidin munular misal qilip körsitilgen:
» herbiy qoshun ichide hökümet axbarat wastiliri ashkarilighan xewerlerdin melum bolushiche go boshyungning yalghuz oghli go jénggang : < ھەربىي قىسىملارنىڭ ئىچىدىكى كىشىلەرنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى مېنىڭ ئائىلەمدىكىلەر ئۆستۈرگەن >dégen; partiye hökümet organ kadirliri ichidiki hökümet axbarat wastiliri ashkarilighan sanliq melumatlardin melum bolushiche, parixorluqqa chétishliqi bolghan, partiye intizam – tertiplirige xilapliq qilghanliqi tekshürülgen kadirlarning sani 2 milyon bolghan; ziyaliylar qatlimida 2015 – yili 9 – iyoldin tartipla yüzligen adwokatlar tuyuqsiz keng kölemlik tutqun qilin’ghan, chaqirtilghan we jinayi ishlar boyiche qolgha élin’ghan’gha oxshash weqeler yüz bergen. hetta bezi kishiler iz déreksiz ghayip bolghan. maqalida yene xongkong axbarat wastilirining xewiridin neqil élip, xittayning ichki qismidiki bir mexpi doklatta, béyjing yerlik da’irilirining xittay kommunistlirining weyran bolush xewpige duch kelgenlikini étirap qilghanliqi we bu doklatni 7- omumiy yighin we 19 – qurultayning ichki qismidiki öginish matiriyalliri Qatarigha kirgüzgenlikini bayan qilghan.https://www.secretchina.com/news/gb/2018/04/18/856092.html

sherqiy türkistanda yüz bergen uyghurlargha munasiwetlik atalmish zorawanliq heriketlirining keynide xittayning süyqesti barliqi otturigha qoyulmaqta.
da jiyüen tor békiti 16 – april xewiri :
xittay kommunist partiyisining yéngidin teyinlen’gen siyasiy kéngesh sékritari wang yang wezipige olturghandin buyan tunji qétim sherqiy türkistan weziyitini tekshürüsh üchün barghan we sabiq emeldar jang chünshyenning sherqiy türkistanni idare qilishini meghlubiyet dep qarighan.
xittay axbarat wasitilirining xewirige qarighanda, wang yang bu yil 10 – aprildin 14- aprilghiche sherqiy türkistanda tekshürüshte bolghan bolup, aldi – keyni bolup ürümchi, xoten, aqsu Qatarliq jaylargha barghan we köp qétimliq yighinlargha riyasetChilik qilghan. wang yang mundaq dégen: » sherqiy türkistan muqimliqining döletning islahat échiwétish siyasitining muqimliqi bilen biwasite alaqisi bar. sherqiy türkistandiki hökümet organliri béyjingning siyaset belgilimilirini izchillashturush arqiliq basquchluq netijilerge érishti. shu seweb jama’et tertipide körünerlik <ياخشىلىنىش>lar körüldi.
wang yangning sherqiy türkistan sepiride, atalmish sh u a r ning partikom sékritari chén chüen’go hemrah bolghan bolup, siyasi analizchi shi shining qarishiche, wang yangning nöwette sherqiy türkistan weziyitide körünerlik yaxshilinish boldi déginide éniqla sabiq sékritar jang chünshyenning sherqiy türkistanni idare qilishi muweppeqiyetlik bolmighan démekchi iken.
jang chünshyen bolsa jyang zémin jemetidiki sabiq kommunist partiye da’imiy hey’iti ju yungkangning yéqini bolup, Shyanggang axbarat wasitlirining xewirining ashkarilishiche, xunende wezipe ötewatqan jang chünshyenning sherqiy türkistan’gha 2010- yili yötkep kélinishi eslide merkiziy kommutét siyasiy biyorosining sékritari, sherqiy türkistan xizmetke yétekChilik qilish guruppisining bashliqi ju yungkangning körsitishi bilen bolghan iken.
jang chünshyen sherqiy türkistanda wezipe ötewatqan mezgilde köp qétim <زوراۋانلىق ۋەقەلىرى> yüz bergen bolup, bolupmu shi jinping 2014-yili 4-ayning 27-küni sherqiy türkistandin ayrilghan künining özide ürümchi tömür yol békitide partilash weqesi yüz bérip, 3adem ölüp 79 adem yarilan’ghan.
xewerlerdin melum bolushiche, sherqiy türkistanda toxtimastin zorawanliq weqelirining yüz bérishide köp xil sewebler mewjut bolup, xittay kommunistlirining uyghurlarni qattiq basturushi seweblik milliy ziddiyetning da’irisi izchil kéngiyip barghan bolsimu, lékin bundaq weqelerning keynide yenila xittay kommunistliridin jyang zémin terepdarlirining oynighan oyunliri bilen biwasite munasiwetlik ikenligi otturigha qoyulghan .

tramp hökümiti xittayning Amérikigha meblegh sélishini menggülük chekleydu we yéngi baj tüzümini yolgha qoyidu.
aq sarayning hökümet xadimining bildürüshiche, tramp hökümiti Amérika – xittay soda alaqisidiki qattiq siyasitini ünüm bériwatidu dep qarighan bolup, xitttaygha dawamliq türde bésim ishlitishke hazirliniwétiptu.
washin’giton kündilik gézitining xewiride, yuqarqi uchurlarni ashkarilighan aq saray xizmetchisi tramp hökümitining xittayning hetta sana’et siyasitini özgertsimu, Amérikigha meblegh sélishini menggülük chekleydighanliqini we yéngi baj tüzümini yolgha qoyushni muzakire qiliwatqanliqini ashkarilighan.
shuning bilen bir waqitta, Amérika maliye ministérliki nöwette xittayning Amérikining yuqiri téxnikilirigha meblegh sélishini cheklesh üstide tetqiqat élip bériwatqan bolup, buning ichide birliship sétiwélish, hemkarliship meblegh sélish, herqandaq kélishimge hawale qilish Qatarliqlar bar iken. maliye ministirliki bu yil 6 – ayda pilanni otturigha qoyidiken.
washin’giton pochta gézitining xewirige qarighanda, Amérika prézdénti tramp özining aliy derijilik yardemchisini <تېنچ ئوكياندىن ھالقىغان ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى شەرتنامىسى>(TPP)gha qayta eza bolush éhtimalliqi üstide tetqiqat élip bérishqa buyrighan bolup, bu ish royapqa chiqsa tramp saylamgha qatnashqan chaghdiki wedilirini özgertip xittaygha yenimu ilgiriligen halda zerbe bérelishi mumkin iken. xittay TPPgha eza emes bolup, nöwette bashqa döletler bilen hemkarliq izdep Amérikigha taqabil turush yolliri üstide izdiniwétiptu. bolupmu yawropadiki döletler eger Amérika bilen xittay otturisida soda sürkilishi yüz berse yaki qarshiliqlar yüz berse yawropadiki shirketler köp paydigha érishidiken.

washin’giton pochta géziti we néwyork waqit gézitining 18 – april xewer qilishiche: Amérika parlamént wekili yardemchisi dölet ishliri meslihetchisi lawra ston Amérikining nöwette milyunlighan uyghurlarni tutqun qilghanliqigha jiddi diqqet qiliwatqanliqini, nawada Amérika terep kishilik hoquqqa dexli – teruz qilghan ehwallarni bayqapla qalsa <ماگېنىستكى قانۇنى>boyiche xittay emeldarlirini jazalaydighanliqini bildürgen.
buningdin burunqi xewerlerde sherqiy türkistandiki yerlik hökümetlerning uyghurlarning diniy we medeniyet pa’aliyetlirini chekligenlikini shundaqla, uyghurlargha qaratqan nazaret we tutqun qilish kölimini zor derijide ashurghanliqini, ishenchlik menbelerdin <سىياسىي تەربىيەلەش لاگىرى>lirigha qamalghanliqi we erkin asiya muxbirlirining a’ile tawabatliriningmu qamalghanlar ichide ikenligine bayan qilin’ghan idi.
Amérika hökümiti <دۇنيا ماگېنىستكى كىشىلىك ھوقۇقنى سۈرۈشتە قىلىش قانۇنى> arqiliq kishilik hoquq we chériklikke, parixorluqqa chétishliq qilmishlarni sadir qilghan chet elliklerge qarita jazalash élip baridighan bolup, mesilen, chégradin kirishini cheklesh, Amérika chégrisi ichidiki mal – mülüklirini tonglitiwétish Qatarliq jazalarni yürgüzidu.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz