heptilik dunya xewerliri 3-iyun


mes’ul muherriri: tunyuquq.

bu heptilik xewerlirimizning asasi mezmuni töwendikiche:

1. Iran shangxey hemkarliq teshkilati yighinigha qatnashmaqchi boldi.
2. Amérika xittay malliridin chégra béji élishni téximu kücheytmekchi boldi.
3. Amérika yawropa, shimaliy Amérika polat, alyomin tawarlirigha baj almaqchi boldi.
4. sirilanka- xittay soda kélishimi ongushsizliqqa uchridi.
5. ottura asiya döletliri xittay ösümlük qerzidin qattiq endishe qilmaqta.

xewerlirimizning tepsili mezmuni töwendikiche:

1. xewer.

28- may, xittay tashqi ishlar bayanatchisining bildürüshiche Iran pirizdinti rohani 6 – ayning 9- , 10- künliri shangxey hemkarliq teshkilati re’isler uchrishishigha ülgürüp xittaygha ziyaretke kélidiken. Amérika 8 – mayda Iran yadro kélishimidin chékinip chiqqandin kéyin, Irangha tarixtiki eng qattiq iqtisadiy imbargo yürgüzidighanliqini bildürgen idi. 13 – may Iran tashqi ishlar ministiri zeriڧ bu kélishimni saqlap qélish üchün eng awal xittayni ziyaret qilghan idi. emdi bolsa Iran pirizdinti rohani shangxey hemkarliq teshkilatining küzetküchi ezasi bolsimu, xittay we rosiye bashChiliqidiki bu yighin’gha qatniship, ular bilen bixeterlik, iqtisadi we siyasiy sahelerde téximu küchlük hemkarliq ornitish üchün jiddi tirishchanliq körsitiwatidu.

2. xewer.

29- may, Amérika pirizdinti tiramp Amérika import qilidighan xittay malliridin 50 milyard dollar hésabida %25 lik baj puli alidighanliqi we téximu keng da’irilik meblegh cheklimisi pilanini yolgha qoyidighanliqini bildürdi. tiramp bu arqiliq xittayning Amérika yuqiri téxnika bilimlirini séstimiliq halda oghurlishigha qarita xittayni emeliy jazalash ikenligini éytti. Amérika yene xittay oqughuChilirining Amérika wiza mudditini chekleydighanliqini bildürdi. Amérika elchixanisining bildürüshiche, xittay oqughuchilar mashina adem, awi’atsiye, yuqiri téxnikiliq ishlepchiqirish Qatarliq sahelerde oqumaqchi bolsa, ularning wiza mudditi bir yil bolidighanliqini bildürdi. bu saheler del xittayning 2025 – yil pilanidiki halqiliq kesipler sanilidu. téxi ikki hepte awalla Amérika – xittay soda urushini toxtitip turushni éytqan bolup, trampning soda urushini boshashturushi Amérika parlaméntining qattiq tenqidlishige uchrighan. undin bashqa küzetchiler yene Amérika bu arqiliq xittayning shimaliy Koriyeni Amérikigha qarshi deydeyge séliwatqanliqini jazalash dédi.

3. xewer.

Amérika 6 – ayning 1 – künidin bashlap yawropa ittipaqi, Kanada we moskiwalardin import qilinidighan polat tawarlargha %25, alyumin boyumlargha %10 chégra béji alidighanliqini bildürgen. bu atlantik okyan we shimaliy Amérika döletlirining soda munasiwitini yene bir qedem jiddiyleshtürgen. Amérika soda ishliri ministiri muxbirlar télifun ziyaritide, Amérikining Koriye, argintina, awistiraliye we biraziliye Qatarliq döletler bilen chégra béji toghruluq emes, Amérikigha ékisport qilidighan mallarning süpet we miqdari toghrisida söhbetlishidighanliqini bildürgen. tiramp bu arqiliq Amérikining ishqa orunlishish we halqiliq ishlepchiqirish saheliridiki igiliklerni saqlap qélish ikenligini bildürgen. biraq, Amérikining muhim ittipaqdashliri buninggha qattiq nazariliqini bildürgen bolup, yawropa ittipaqi:« biz dunya soda teshkilatigha erz qilimiz, bizmu Amérika tawarliridin baj alimiz, bashqa tallishimiz yoq« dégen. Kanadaning bash weziri tirodo bu bajni qet’iy qobul qilghili bolmaydighanliqini, qayturma hujumgha ötidighanliqini bildürgen.

4. xewer.

1 – iyul, xittay bilen sirilanka otturisida dawamlishiwatqan erkin soda söhbiti ongushluq bolmighan. söhbette xittay zor meblegh salghan port, yol, éliktir istansisi Qatarliq asasiy eslihe qurulushlirigha qarita, sirilanka on yildin kéyin qayta qarap chiqishni telep qilghan, xittay buni ret qilghan. 2017 – yili dikabirda sirilanka xittaygha 8 milyard dollarliq qerzni qayturalmighanliq sewebidin, istiradigiyelik muhim orun’gha ige, 11 milyard dollar qimmitidiki xambantota portini 99 yilliq ijare mudditi bilen xittaygha ötküzüp bergen idi. bu weqe sherqi jenubi asiya döletlirini chöchütiwetken bolup, sirilanka yéqindin buyan xittayning zor meblighi döletni qerzge boghup qoyup, igilik hoquqidin ayrilip qélishtin ensirep qalghan.

5. xewer.

28 – may, Amérika awazi xewiride bildürüshiche, xittayning ottura asiya we balqan rayonigha zor miqdarda ösümlük qerz we meblegh sélishi rayondiki döletlerni éghir iqtisadiy kirizisqa paturup qoyghan. xittay ösümlük qerzliri yerlik xelqlerning qollishigha érishmestin eksinche, jem’iyette xittaygha qarshi keypiyatni kücheytiwetken. Qirghizistan parlamént ezasi sulaymanoڧning bildürüshiche,« xittayning ösümlük qerzliri Qirghizistanning igilik hoquqigha éghir tehdit peyda qiliwatidu. xittay hazir Qirghizistanning eng chong qerzdari bolup qaldi, Qirghizistanning qerzliri %44 ke yetken. eng qorqunchluqi Qirghizistan bir nechche yildin kéyin xittayning qerzlirini qayturushqa küchi yetmeydu, Qirghizistanning igilik hoquqini yoqitip qoyushi mumkin« dégen. xittay meblighi xelqqe payda yetküzüsh üchün bolmastin, chirik emeldarlarning béyish yoli bolup qalghan. rosiye tetqiqatchisining bildürüshiche, Qirghizistandin bashqa xittayning Qazaqistangha salghan meblighi hemmidin zor, xittay bilen soda munasiwitini eng yaxshi tengshigen dölet Özbékistan, xittay meblighige eng qizghin ipade bildüriwatqan dölet Türkmenistan iken.
Tajikistanning dölet qerzidimu xittayning qerzi %50 ke yéqinlashqan bolup, xittay karxaniliri Tajikistanning jan tomur igiliklirini kontirol qiliwalghan. Tajikistan herbiy qomandanliq merkizinimu xittay i’ane qilip sélip bergen. Tajikistan iqtisad tehlilchisi ömeroڧning éytishiche Tajikistan qerzni qayturalmisa kan bayliqliri, istiradigiyelik karxanilar hetta zimin pütünlükini sétip qerz qayturushi mumkin iken. xittay ösümlük qerzi Tajikistan, Qirghizistanda asasliqi sherqiy türkistan’gha tutishidighan yol yasash, yuqiri bésimliq tok liniyesi Qatarliqlargha ishlitilidiken. xittay ösümlük qerzi héchqandaq siyasiy shert qoymaydighan, ösümi töwen, qerz mudditi uzaq bolup, ottura asiya döletlirining alqishigha érishken. biraq xittay ösümlük qerzi rayonlarda xittay mulazimet karxaniliri, xittay eslihesi, xittay qurulush matiriyallirini ishlitishni telep qilidiken.
omomen éytqanda, xittayning ösümlük qerzi ottura asiya iqtisadini tereqqiy qildurmaqta yoq, xelqni téximu qerz qiliwetken, emma chirikleshken nepsaniyetchi emeldarlarni bay qiliwetken.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz