milliy azadliq yolida oylinish 4-bölüm


aptori : memet emin hezret

türkchidin uyghurchigha terjime qilghuchi: ender qaraxanli

programmigha teyyarlighuchi: abdusalam niyaz uyghur

mikrofunda: awral

aldi bilen nishan éniq bolishi kérek ( 4 )

sherqiy türkistan musteqilliq körishining esli meqsiti, qolimizdin bérip qoyghan dölitimizni qaytidin qurup chiqish we uni yashitishtur. 1933 – yili 12 – noyabirda qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, dunyada islam nami bilen qurulghan tunji islam jumhuriyitidur. döletning tüzümi jumhuriyettur. jumhur dégenlik, xelq dégenliktur. sherqiy türkistan islam jumhuriyiti islam dunyasida islamni özige asas qilghan tunji démokratik jumhuriyet idi. 30 maddidin terkip tapqan asasi qanunida dölette barliqqa kélidighan démokratiye we erkin üchün keng heqler bérilgen we shara’it yaritilghan.

sherqiy türkistan islam jumhuriyiti asasi qanunining 6 – we 7 – maddisidiki bezi tarmaqlargha qaraydighan bolsaq, nechche esirdin buyan ottura esir qarangghuliqigha mehkum qilin’ghan xelqning, qisqa muddet ichide zamaniwi we démokratik bir asasi qanun’gha ching yépiship dewr tereqqiyatigha yétishish üchün ornidin silkinip des turghanliqini köriwalalaymiz:

j. dölet re’isi millet mejlisi teripidin saylinidu, 4 yil wezipe öteydu.

1) dölet re’isi bash ministirni teyinleydu hemde bash ministir teyinligen we döletni bashqurush xizmitini ada qilidighan ministirlarni testiqlaydu.

izahat: dölet re’isi, millet mejlisi shekillen’gendin kéyin bash ministir we ministirlar hey’itini tewsiye qilidu we mejlisning testiqigha sunidu.

2) ministirlar kéngishidin chiqqan qararlarni testiqlaydu. bu qararlar muwapiq körülmise, qaytidin körüp chiqish üchün ministirlar kéngishige yanduridu we teklip béridu. dölet re’isi we bash ministir weyaki ministirlar kéngishi otturisida sürkilish körülgende, bash ministir istipa béridu. bu ehwalda dölet re’isi yéngidin bash ministir teyinleydu.

3) dölet re’isi, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti kéngesh we muzakirini asas qilghanliqi üchün, ministirlar kéngishining qararini qobul qilish yaki ret qilishta heqqide qarar chiqarghanda köpChilikning rayigha murajet qilidu…

7. bash ministir barliq ministirlarning béshidur. bu seweptin her ministir ijra qiliwatqan meslilerge arlishish hoqoqi bar. u ministirlar kéngishining bashliqidur. bash ministir heptide bir qétim, alahide ehwallarda pat – pat ministirlar kéngishini yéghin’gha chaqiridu. bu yighinlarda hökümet alghan pütün qarar we tedbirler heqqide muzakire élip baridu we bu heqte qarar chiqiridu.

bu qararlar « ministirlar kéngishi qararliri » namida millet mejlisige yollinidu. bu qararlarni mejlistiki köp sanliq qobul qilsa « qanun »gha aylinidu.
millet mejlisi yighilmisa yaki yighilish imkani bolmisa, bu qararlar biwaste jumhur re’isige sunilidu. eger ministirlar kéngishi qararliri jumhur re’isi teripidin testiqlansa, qararlar « qanun »gha aylinidu.

sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dölet giribida töt kelime yézilghan, yeni islamiyet, azadiyet ( höriyet ), adalet, uxuwet ( qérindashliq ).
sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, eqil bilen wehiyni, islam bilen xelqChiliq ( démokratiye )ni bir – birige düshmen qilmighan zamaniwi asasi qanunini xelqning, ziyali we uqumushluq kishilerning munazirisige qoyghan. xelqning tenqit we tekliplirini alghandin kéyin, qaytidin tüzitip millet mejlisining testiqidin ötküzüp andin döletning resmiy organ géziti bolghan « yéngi hayat » gézitida élan qilip, asasi qanunni yolgha qoyghan.
1944 – yili 12 noyabirda ili wilayitining merkizi ghulja shehride qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti, 1933 – yili 12 noyabirda qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dawamidur. bu jumhuriyitimizning asasi qanuni téximu zamaniwi we dewrning shara’itigha téximu mas kélidighan shekilde teyyarlan’ghan bolup, ilgirikisige qarighanda xéli mukemmeldur. bu jumhuriyet, Xitay tajawuzChiliridin tazlan’ghan azad rayunlarda türk érqigha mensup bolghan we nechche esirdin buyan qérindash bolup yashap kelgen; birlikte wetinini azad qilghan moghul, shiwe, ros Qatarliq bashqa milletlerge oxshash heq – hoquqlarni bergen, her milletning til, ma’arip, medeniyet, neshriyat ishlirining güllinishige alahide ehmiyet bergen. bu jumhuriyetning jumhur re’isi özbek, bash ministiri uyghur, herbiy ishlar qumandani qirghiz, dölet mudapi’e ministiri qazaq idi. ministirlik we armiyining her derijilik qatlimida ros, moghul, tunggan, Xitay, shiwe we bashqa millet ezaliri yaki milletlerdin wekiller bar idi. bügün bu jumhuriyitimizdin qalghan arxiplardin, asyadiki milletler we shexslerning heq – hoqoqi, erkinliki noqtisidin bashqa ellerge örnek bolalaydighan we tereqqiy qilghan démokratik ellerde körgili bolidighan uslub we belgilimilerning qobul qilin’ghanliqini köriwalghili bolidu.

allah ning yardimi bilen qaytidin qurup chiqidighan yéngi dölitimiz, bu ikki jumhuriyitimizning dawami bolidu. dölet tüzümi yenila jumhuriyet bolidu. künimizde islam ellirining mutleq köpChiliki démokratik asasiy qanun bilen bashqurulghan jumhuriyet tüzümige ige. qandishimiz, tildishimiz we dindishimiz bolghan Türkiye jumhuriyiti islam elliri ichide örnek qilghili bolidighan, démokratik qimmet – qarash bilen bashquruliwatqan bir dölettur. Türkiyede islam dinimiz, türk démokratiyisi ilham alidighan eng muhim menbe bolmaqta. démokratiye héchqachan islamni tosidighan amil bolmidi. « dinda mejburlash yoq »tur. ishinish – ishenmeslik noqtisida her qandaq bir bésim bolmighan yerde, allah qa chin dilidin baghlan’ghan heqiqiy musulmanni körgili bolidu. men xéli köp musulman ellirini kördüm we shu yekün’ge keldim: allah qa shekil jehettin saxta baghlinishtin xaliy bolghan heqiqiy musulmanlar köp sanliqni igiligen kishiler jem’iyiti, anadoluda yashawatqan musulman türkler jem’iyitidur. Türkiye jumhuriyitining zamaniwi we pen – téxnika dewrige yétishish we tereqqiy qilishidiki utuqi, türklerning xalis we pak imanliridin, bu iman bexsh etken küchtin kelmekte.
20 – esirning aldinqi yérimida sherqiy türkistanda ikki qétim jumhuriyet quruldi. bu ikki jumhuriyetning qurulushi we mewjut bolush turushi üchün, 20 yilda ikki yérim milyun weten ewladi bu tupraqni mubarek qéni bilen sughurup shéhit boldi. shéhitlirimiz sizghan yol mubarektur we toghra yoldur.

sherqiy türkistanda yashawatqan we ana wetinide ( bu dunyada ) jehennem hayati yashawatqan, Xitay tajawuzChilirining bésim, zulum we azabini tartiwatqan mezlum we ajiz qérindashlirimiz töwendiki noqtilarni chüshünüp yétishimiz lazim:

nishanimiz, yoqutup qoyghan musteqilliqimizni düshmendin qayturwélishtur.

quridighan dölitimizning dölet tüzümi jumhuriyet bolidu.

edliye sistémisini turghuzush we asasi qanun – nizamlirimizni tüzüp chiqshta paydilinidighan menbe’imiz, shéhitlirimizning éziz qéni bedilige qolghan kelgen bu ikki jumhuriyitimizdin bizge yétip kelgen we miras qalghan asasi qanun we qimmet – qarashlardur.

wetinimizni ishghal astida tutiwatqan we bizni yer yüzidin pütünley yoq qilishni meqset qiliwatqan tajawuzchi Xitay, chet’eldiki yalaqChiliri, jasusliri we özlirige xizmet qiliwatqan barliq shorkilirini ishqa sélip, biz musulman uyghurlarni taliban, i s s i gha oxshash shekilde teshkilatlinishqa yüzlendüriwatidu, tirishiwatidu. bu arqiliq xelq’ara jem’iyet we türk dunyasining nezride biz mezlum uyghur türklirini « térorist » süpitide körsitish we ularning qoli arqiliq bizni yoqutushtin ibaret rezil pilanini ishqa séliwatidu. bizler Xitayning bu qiltiqigha chüshmeslikimiz kérek we chüshmeymiz.

at’ésit, dinsiz we kapir tajawuzchi Xitaylar bilen jihad qilish we urush qilish üchün choqum taliban, i s s i… Qatarliqlarning izidin méngish shert emes. allah ta’alah, söyümlük peyghembirimizge we uning ümmiti bolghan biz musulmanlargha mekke mukerremdiki beytullah ( kebe )ni qible qilip körsetken we uninggha yüzlinip sejde qilishimizgha buyrighan. ejdadimiz we tunji musulman türk hökümdarimiz abdulkérim satuq bughraxanning ewladi bolghan biz uyghur musulmanlirigha sherqiy türkistanni ana weten süpitide bergen we bu tupraqlarning rishtini qelbimizge salghan. bügün, barliq sherqiy türkistanliqlarning we pütün millitimizning allah ta’alahning arghamchisigha ching ésilip, bir mushtqa oxshash birliship, wetnimiz sherqiy türkistanni we yoqutup qoyghanlirimizni qanChilik bedel töleshtin qet’iynezer qayturwélishqa diqqitimizni merkezleshtüridighan kündur we waqittur.

undaqta biz uyghur türkliri künimiz dunyasida ikkinchi chong küch bolghan tajawuzchi Xitaydin qutulush üchün qaysi yol, uslub we sitiratégiye bilen heriket qilishimiz kérek? bu so’alning jawabini kéyinki bölümde otturigha qoyushqa tirishimen.

wema tewfiqu illa billah ( tirishchanliq bizdin, tewpiq we yardem allah tindur ).

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz