миллий азадлиқ йолида ойлиниш 4-бөлүм


аптори : мәмәт әмин һәзрәт

түркчидин уйғурчиға тәрҗимә қилғучи: әндәр қараханли

программиға тәйярлиғучи: абдусалам нияз уйғур

микрофунда: аврал

алди билән нишан ениқ болиши керәк ( 4 )

шәрқий түркистан мустәқиллиқ көришиниң әсли мәқсити, қолимиздин берип қойған дөлитимизни қайтидин қуруп чиқиш вә уни яшитиштур. 1933 – йили 12 – ноябирда қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити, дуняда ислам нами билән қурулған тунҗи ислам җумһурийитидур. дөләтниң түзүми җумһурийәттур. җумһур дегәнлик, хәлқ дегәнликтур. шәрқий түркистан ислам җумһурийити ислам дунясида исламни өзигә асас қилған тунҗи демократик җумһурийәт иди. 30 маддидин тәркип тапқан асаси қанунида дөләттә барлиққа келидиған демократийә вә әркин үчүн кәң һәқләр берилгән вә шараит яритилған.

шәрқий түркистан ислам җумһурийити асаси қануниниң 6 – вә 7 – маддисидики бәзи тармақларға қарайдиған болсақ, нәччә әсирдин буян оттура әсир қараңғулиқиға мәһкум қилинған хәлқниң, қисқа муддәт ичидә заманиви вә демократик бир асаси қанунға чиң йепишип дәвр тәрәққиятиға йетишиш үчүн орнидин силкинип дәс турғанлиқини көривалалаймиз:

җ. дөләт рәиси милләт мәҗлиси тәрипидин сайлиниду, 4 йил вәзипә өтәйду.

1) дөләт рәиси баш министирни тәйинләйду һәмдә баш министир тәйинлигән вә дөләтни башқуруш хизмитини ада қилидиған министирларни тәстиқлайду.

изаһат: дөләт рәиси, милләт мәҗлиси шәкилләнгәндин кейин баш министир вә министирлар һәйитини тәвсийә қилиду вә мәҗлисниң тәстиқиға суниду.

2) министирлар кеңишидин чиққан қарарларни тәстиқлайду. бу қарарлар мувапиқ көрүлмисә, қайтидин көрүп чиқиш үчүн министирлар кеңишигә яндуриду вә тәклип бериду. дөләт рәиси вә баш министир вәяки министирлар кеңиши оттурисида сүркилиш көрүлгәндә, баш министир истипа бериду. бу әһвалда дөләт рәиси йеңидин баш министир тәйинләйду.

3) дөләт рәиси, шәрқий түркистан ислам җумһурийити кеңәш вә музакирини асас қилғанлиқи үчүн, министирлар кеңишиниң қарарини қобул қилиш яки рәт қилишта һәққидә қарар чиқарғанда көпЧиликниң райиға мураҗәт қилиду…

7. баш министир барлиқ министирларниң бешидур. бу сәвәптин һәр министир иҗра қиливатқан мәслиләргә арлишиш һоқоқи бар. у министирлар кеңишиниң башлиқидур. баш министир һәптидә бир қетим, алаһидә әһвалларда пат – пат министирлар кеңишини йеғинға чақириду. бу йиғинларда һөкүмәт алған пүтүн қарар вә тәдбирләр һәққидә музакирә елип бариду вә бу һәқтә қарар чиқириду.

бу қарарлар « министирлар кеңиши қарарлири » намида милләт мәҗлисигә йоллиниду. бу қарарларни мәҗлистики көп санлиқ қобул қилса « қанун »ға айлиниду.
милләт мәҗлиси йиғилмиса яки йиғилиш имкани болмиса, бу қарарлар бивастә җумһур рәисигә сунилиду. әгәр министирлар кеңиши қарарлири җумһур рәиси тәрипидин тәстиқланса, қарарлар « қанун »ға айлиниду.

шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң дөләт гирибида төт кәлимә йезилған, йәни исламийәт, азадийәт ( һөрийәт ), адаләт, ухувәт ( қериндашлиқ ).
шәрқий түркистан ислам җумһурийити, әқил билән вәһийни, ислам билән хәлқЧилиқ ( демократийә )ни бир – биригә дүшмән қилмиған заманиви асаси қанунини хәлқниң, зияли вә уқумушлуқ кишиләрниң муназирисигә қойған. хәлқниң тәнқит вә тәклиплирини алғандин кейин, қайтидин түзитип милләт мәҗлисиниң тәстиқидин өткүзүп андин дөләтниң рәсмий орган гезити болған « йеңи һаят » гезитида елан қилип, асаси қанунни йолға қойған.
1944 – йили 12 ноябирда или вилайитиниң мәркизи ғулҗа шәһридә қурулған шәрқий түркистан җумһурийити, 1933 – йили 12 ноябирда қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң давамидур. бу җумһурийитимизниң асаси қануни техиму заманиви вә дәврниң шараитиға техиму мас келидиған шәкилдә тәйярланған болуп, илгирикисигә қариғанда хели мукәммәлдур. бу җумһурийәт, Хитай таҗавузЧилиридин тазланған азад раюнларда түрк ерқиға мәнсуп болған вә нәччә әсирдин буян қериндаш болуп яшап кәлгән; бирликтә вәтинини азад қилған моғул, шивә, рос Қатарлиқ башқа милләтләргә охшаш һәқ – һоқуқларни бәргән, һәр милләтниң тил, маарип, мәдәнийәт, нәшрият ишлириниң гүллинишигә алаһидә әһмийәт бәргән. бу җумһурийәтниң җумһур рәиси өзбәк, баш министири уйғур, һәрбий ишлар қумандани қирғиз, дөләт мудапиә министири қазақ иди. министирлик вә армийиниң һәр дәриҗилик қатлимида рос, моғул, туңган, Хитай, шивә вә башқа милләт әзалири яки милләтләрдин вәкилләр бар иди. бүгүн бу җумһурийитимиздин қалған архиплардин, асядики милләтләр вә шәхсләрниң һәқ – һоқоқи, әркинлики ноқтисидин башқа әлләргә өрнәк болалайдиған вә тәрәққий қилған демократик әлләрдә көргили болидиған услуб вә бәлгилимиләрниң қобул қилинғанлиқини көривалғили болиду.

аллаһ ниң ярдими билән қайтидин қуруп чиқидиған йеңи дөлитимиз, бу икки җумһурийитимизниң давами болиду. дөләт түзүми йәнила җумһурийәт болиду. күнимиздә ислам әллириниң мутләқ көпЧилики демократик асасий қанун билән башқурулған җумһурийәт түзүмигә игә. қандишимиз, тилдишимиз вә диндишимиз болған Түркийә җумһурийити ислам әллири ичидә өрнәк қилғили болидиған, демократик қиммәт – қараш билән башқуруливатқан бир дөләттур. Түркийәдә ислам динимиз, түрк демократийиси илһам алидиған әң муһим мәнбә болмақта. демократийә һечқачан исламни тосидиған амил болмиди. « динда мәҗбурлаш йоқ »тур. ишиниш – ишәнмәслик ноқтисида һәр қандақ бир бесим болмиған йәрдә, аллаһ қа чин дилидин бағланған һәқиқий мусулманни көргили болиду. мән хели көп мусулман әллирини көрдүм вә шу йәкүнгә кәлдим: аллаһ қа шәкил җәһәттин сахта бағлиништин халий болған һәқиқий мусулманлар көп санлиқни игилигән кишиләр җәмийити, анадолуда яшаватқан мусулман түркләр җәмийитидур. Түркийә җумһурийитиниң заманиви вә пән – техника дәвригә йетишиш вә тәрәққий қилишидики утуқи, түркләрниң халис вә пак иманлиридин, бу иман бәхш әткән күчтин кәлмәктә.
20 – әсирниң алдинқи йеримида шәрқий түркистанда икки қетим җумһурийәт қурулди. бу икки җумһурийәтниң қурулуши вә мәвҗут болуш туруши үчүн, 20 йилда икки йерим милюн вәтән әвлади бу тупрақни мубарәк қени билән суғуруп шеһит болди. шеһитлиримиз сизған йол мубарәктур вә тоғра йолдур.

шәрқий түркистанда яшаватқан вә ана вәтинидә ( бу дуняда ) җәһәннәм һаяти яшаватқан, Хитай таҗавузЧилириниң бесим, зулум вә азабини тартиватқан мәзлум вә аҗиз қериндашлиримиз төвәндики ноқтиларни чүшүнүп йетишимиз лазим:

нишанимиз, йоқутуп қойған мустәқиллиқимизни дүшмәндин қайтурвелиштур.

қуридиған дөлитимизниң дөләт түзүми җумһурийәт болиду.

әдлийә системисини турғузуш вә асаси қанун – низамлиримизни түзүп чиқшта пайдилинидиған мәнбәимиз, шеһитлиримизниң езиз қени бәдилигә қолған кәлгән бу икки җумһурийитимиздин бизгә йетип кәлгән вә мирас қалған асаси қанун вә қиммәт – қарашлардур.

вәтинимизни ишғал астида тутиватқан вә бизни йәр йүзидин пүтүнләй йоқ қилишни мәқсәт қиливатқан таҗавузчи Хитай, чәтәлдики ялақЧилири, җасуслири вә өзлиригә хизмәт қиливатқан барлиқ шоркилирини ишқа селип, биз мусулман уйғурларни талибан, и с с и ға охшаш шәкилдә тәшкилатлинишқа йүзләндүриватиду, тиришиватиду. бу арқилиқ хәлқара җәмийәт вә түрк дунясиниң нәзридә биз мәзлум уйғур түрклирини « терорист » сүпитидә көрситиш вә уларниң қоли арқилиқ бизни йоқутуштин ибарәт рәзил пиланини ишқа селиватиду. бизләр Хитайниң бу қилтиқиға чүшмәсликимиз керәк вә чүшмәймиз.

атесит, динсиз вә капир таҗавузчи Хитайлар билән җиһад қилиш вә уруш қилиш үчүн чоқум талибан, и с с и… Қатарлиқларниң изидин меңиш шәрт әмәс. аллаһ таалаһ, сөйүмлүк пәйғәмбиримизгә вә униң үммити болған биз мусулманларға мәккә мукәррәмдики бәйтуллаһ ( кәбә )ни қиблә қилип көрсәткән вә униңға йүзлинип сәҗдә қилишимизға буйриған. әҗдадимиз вә тунҗи мусулман түрк һөкүмдаримиз абдулкерим сатуқ буғраханниң әвлади болған биз уйғур мусулманлириға шәрқий түркистанни ана вәтән сүпитидә бәргән вә бу тупрақларниң риштини қәлбимизгә салған. бүгүн, барлиқ шәрқий түркистанлиқларниң вә пүтүн миллитимизниң аллаһ таалаһниң арғамчисиға чиң есилип, бир муштқа охшаш бирлишип, вәтнимиз шәрқий түркистанни вә йоқутуп қойғанлиримизни қанЧилик бәдәл төләштин қәтийнәзәр қайтурвелишқа диққитимизни мәркәзләштүридиған күндур вә вақиттур.

ундақта биз уйғур түрклири күнимиз дунясида иккинчи чоң күч болған таҗавузчи Хитайдин қутулуш үчүн қайси йол, услуб вә ситиратегийә билән һәрикәт қилишимиз керәк? бу соалниң җавабини кейинки бөлүмдә оттуриға қоюшқа тиришимән.

вәма тәвфиқу илла биллаһ ( тиришчанлиқ биздин, тәвпиқ вә ярдәм аллаһ тиндур ).

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз