milliy azadliq yolida oylinish 5-bölüm


aptori : memet emin hezret

türkchidin uyghurchigha terjime qilghuchi: ender qaraxanli

programmigha teyyarlighuchi: abdusalam niyaz uyghur

mikrofunda: awral

milliy musteqilliq sitiratégiyimiz qandaq bolishi kérek? ( 5 )

muwapiq peyitte toghra yerde turush kérek.
20 – esirning aldinqi yérimida ikki qétim musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitini qurduq we her ikki jumhuriyet roslarning qoli bilen yéqitilip, qaytidin Xitaygha bérildi. u dewrde tarixiy shert – shara’it bizning ziyinimizgha idi. özimizmu tarixiy shert – shara’itni özimizge paydiliq halgha keltürüsh qabiliyitini namayen qilalmiduq. biz bilen oxshash ehwaldiki moghullar nopus, heriket da’irisi we jughrapiylik orni jehettin bizdek teleylik emes idi. lékin chinggizxandin qalghan eqil we milliy piship yétilgenlik artuqChiliqi bilen toghra peyitte toghra yerde turushqa muweppeq bolalidi. ular Xitayning boyunturuqidin qutulup musteqil dölitini qurupla qalmastin, dölitining mewjut bolup turushini kapaletke ige qilidighan sitiratégiyini tedbiqlidi. bügün zémini bizningki bilen oxshash chongliqta bolghan we 4 milyun nopusqa ige musteqil moghulistan b d t ning shereplik ezasidur.
bizmu moghulistan’gha oxshash ikki chong düshmen otturisida ézilgen iduq. bir düshmendin qutulush üchün, yene bir düshmendin paydilinishtin ibaret qabiliyetni körsitelmigenlikimiz we tarixiy shert – shara’itning bizning ziyinimizgha shekillinishi sewebidin, milliy mehkumluq boyunturuqi qaytidin boynimigha sélindi we uni xoshalliq bilen qarshi élishqa mejbur bolduq. u tarixiy pursetni qoldin bérip qoyghanliqning éghir bedilini töliduq we tölewatimiz.
kélechekte aldimizgha chiqidighan pursetlerdin muweppeqiyetlik halda paydilinish we bizni bir pütün millet süpitide paji’ege élip baridighan xatalardin saqlinishimiz üchün, ötmüshke nezer tashlashni untumasliqimiz lazim.
milliy xaraktér milliy teqdirni belgileydu
din, medeniyet we milliy xasliq milliy xaraktérni shekillendüridighan asasliq amillardur. milliy xaraktér milliy teqdirni belgileydu. muweppeqiyet yaki meghlubiyet, utuqning köp yaki az bolishi xaraktérning herikettiki ipadisidur. chünki intizamchanliq – intizamsizliq, tirishchanliq – horunluq, iradilik – iradisizlik, qehrimanliq – qorqaqliq, esta’idilliq – biperwaliq, maslishishchanliq – maslishalmasliq… insan xaraktéride mujessemleshken bolidu. millet insanlardin terkip tapidu. milletning utuq sewiyisi, ige bolghan qiranliq sewiyisi bilen ong tanasiptur. xelqning milliy xaraktéri exlaqiy ajizliqliridin xaliy bolghansiri piship yétilish derijisimu yuqiri kötürülidu. eng utuqluq bolghan millet, xaraktéri eng piship yétilgen millettur. herqandaq bir zeper tasadibiyliqning netijisi emes.
uyghurlar séxiy, qehriman, emgekchan, ijadiyetchan, méhmandost, aqköngül, héssiyatchan, sap we bezide bir’az ürkek xaraktérgha ige. milliy sapliqimiz / saddiliqimizning tektide bir’az ehmeqliq yatidu. héssiyatchan bolishimiz, köpinche eqil közimizni perdileydu. ürkek bolishimiz, bir – birimizge bolghan ishenchsizlik pisxikisi, esirlerdin buyan dawam qilip kelgen uyghurni uyghurgha qirghuzush siyasitining rohimizda qaldurghan iznasidur. xoshal bolishmizgha kérek bolghan noqta, tomurimizda hala sap qénimiz éqiwatidu. mezlum uyghur anilar téximu köplep qehriman yigitlerni tughush üchün beslishiwatidu.
uyghurlarning ejdadi nahayiti eqilliq idi. « mix metbe, qeghez, tére ishlesh téxnikisi, kariz, at igiri we top » Qatarliqlarni uyghurlar ijat qilghan ( « uyghurlarning 7 chong keshpiyati », arxélog qurban weli ). 16 –esirde ottura sherq we ottura asyada bash kötürgen jahaletning eqilni ret qilidighan zorawan küchi, uyghur xelqide eqilning dat bésishigha sewep bolghan. uningdin kéyin sherqiy türkistanning Xitay ishghaliyitige uchrishi bilen uyghurlar jahalet patqiqigha téximu patqan bolup, bu ularda omumiyyüzlük eqil korliqining otturigha chiqishigha sewep boldi. uyghur xelqining ijadiyetchan rohi, eqil – parasiti tarim wadisida qumgha kömülüp yatqan néfit, tebi’i gaz déngizigha oxshash, zulum taghliri astida kömülüp yatmaqta. milliy eqil – paraset we ijadiyetchan bolushtek alahidilikimiz, qaytidin erkinlikige érishkende, rohimizning chongqur qatlimidin qoyash nurigha oxshash parlap chiqishqa bashlaydu.
hazirqi ehwalimizgha qaraydighan bolsaq, texminen ikki esirge yéqin yaqimizdin néri ketmigen qan shorghuchi ishghal weziyitining, milliy rohimizni éghir derijide kirletkenlikini, milliy xaraktérimizni qorqunchliq shekilde buzup tashlighanliqini éniq köriwalalaymiz, bu köz yumghili bolmaydighan achchiq heqiqet. ming yil ilgiri ejdadimiz sultan satuq bughraxan, mehmut qeshqiri, yüsüp xas hajip, ehmet yesewi we ularning shanliq impératurluq tarixning bizge a’it ikenlikini toxtimastin tekrarlap turushimiz, bizning bügünki eyip we ajizliqimizni pedazliyalmaydu. bügünki dunyada ornimiz we étibarimiz qandaq? qandaq bolup nepret qilghan xojayin’gha sadaqet bilen xizmet qilidighan chakargha aylinip qalduq? dégen so’allarni özimizdin sorishimiz lazim. allah qa ming qetri shükriler bolsunki, 21 – esirdiki hör dunyada, öz wetinide qul bolup tughulghanliqini bilip yetken we numus ichide yüzi qizarghan, esirliktin qutulush iradisige we jür’itige ige yéngi uyghur ewladliri yétiship chiqiwatidu. ular basturghili bolmaydighan isyankar bir roh, erkinlik bolghan intilish ichide zulum kishenlirini pachaqlap tashlashqa tirishiwatidu.
allah muhemmed eleyhissalamni insanlarni qulluqtin qutquzup hörlükke érishtürüsh üchün ewetken: « … u ( resul ), ularni yaxshiliqqa buyriydu, yaman ishtin tosidu. ulargha yaxshi we pak nersilerni halal qilidu, yaman we napak nersilerni haram qilidu. ularning üstidiki éghir yükni yéniklitidu, ulargha sélin’ghan taqaq, koyza – kishenlerni pachaqlaydu … » ( e’raf, 157 – ayet, diyanet terjimisi ). üstimizdiki éghir maddi we meniwi yüklerni aghdurup tashlash we kishilerni pachaqlap tashlash allah ning emri, peyghemberning sünniti we biz mu’minlerning wezipisi. zulumgha süküt qilghanlarni allah « haywan » dep atimaqta, « shübhisizki, allah ning nezride haywanlarning eng ziyanliq bolghini eqlini ishletmeydighan gas we tilsiz ( kishi )lardur » ( enfal, 22 – ayet, imam iskender bergen mena ). peyghemberler tarixi qulluqqa chüshken qewmlerni qulluqtin azad qilish tarixidur. insanlarni haywan’gha aylandurup tilsiz, gas qilghan tüzüm aghdurup tashlanmastin, qulluqni bikar qilghili bolmaydu. insanlarni haywan’gha aylanduriwatqan tüzüm peqet chawshiyen we Xitaydila qaldi. uyghurlar qulning quli qilinmaqta. bizning milliy xaraktérimizni éritip yoqitiwatqan nerse ishghalchi kommunist tüzümdur. hem ishghal hem kummunist tüzümdin ibaret ikki xarliqtin qutulushimiz üchün, aldi bilen milliy rohimizdiki barliq illetlerdin xaliy bolishimiz, esli xaraktérimizgha qaytishimiz zörür.
milliy musteqilliq yolida eng utuqluq bolghan musulmanlarning izidin méngishimiz lazim
musteqilliq yolida köresh qilghan yawropa musulmanliri xiyalperestliktin yiraq halda, ri’alliqni közde tutup shuninggha qarita köresh yolini tallighan bolup, « pütün dunya kapirlirigha jihad » élan qilmidi. ular peqet wetinini ishghal qiliwalghanlar bilen urush qildi. bosniye – hersek we kosowa buninggha misal bolalaydu. u ellerge musulman dunyasimu yardem qildi, jihadchilarmu yardemge keldi. lékin ular jihad yan’ghinini yawropagha tutashturmaqchi bolghanlargha ruxset qilmidi. bolupmu bosniye musulmanliri keng kölemde qirghinChiliqqa uchrighan waqittimu soghuq qanliq bilen heriket qildi. bu az sanliq xelq büyük dahisi aliye izzet bégoich etrapida zich uyushti. izzet bégoich xelqige: « qesem qilimenki, biz qul bolmaymiz » dep xitap qilghanda, milyunlighan kishiler uning bu sözini tekrarlidi we qul bolmasliq üchün yette yashtin – yetmish yashqiche hemme qoligha qoral aldi.
bosniyelik musulmanlar siriplar teripidin milliy qirghinChiliqqa duchar bolghan halqiliq peyitte, nato ( shimaliy atlantik ehdi teshkilati ) bosniye – hersekni himaye qilishni qarar qildi we moskiwa bilen élip barghan mexpi kélishimdin kéyin, roslar siriplargha bergen herbiy yardemni toxtatti. 1995 – yili 30 – awghusttin bashlap 13 – séntebirgiche nato ayropilanliri siribistan’gha 10 ming tonna bomba tashlidi we quruqluq herikitini bashlidi. 1992 – yilidiki xelq rayida bosniye – hersekning musteqilliqini qobul qilmighan sirip re’is slobodan miloséwich 1995 – yili 12 – dékabirda, Amérikining déyton shehride tinchliq kélishimini qobul qilip, uninggha qol qoyushqa mejbur boldi ( kéyin urush jinayetchisi süptide qolgha élinip, lehida sotlandi ). 1996- yilidin bashlap nato tinchliq saqlash qisimliri xéli uzun mezgil bosniye – hersekning tinchliqini saqlashqa yardem qildi.
hörlik we musteqilliq üchün köresh qilghan, 10877 kuwadirat kélométirliq zémin’gha ige ( sherqiy türkistanning 153/1 ge toghra kélidu ), 2 milyun’gha yetmeydighan nopusi bar musulman kosowa, toghra peytte toghra yerde turup, toghra sitiratégiye ishletkenliki üchün, natoning herbiy yardimi we gherbning siyasiy qollishini qolgha keltürüp qulluq boyunturuqini boynidin élip tashlidi we bügün yawropaning musteqil 50 – döliti boldi. kosowaning paytexti prishtinada türk armiyisini öz ichige alghan nato tinchliq saqlash küchi, bu döletning tinchliqi üchün töhpe qoshiwatidu.
bosniye we kosowa musulmanliri nato ayropilanlirini özige jelip qilghan. lékin nato ayropilanlirining bombilarni özige emes, düshmenlirige tashlishi üchün ularni özige tartqanidi. bu noqta nahayiti muhim.
sherqiy türkistanning musteqilliq herikiti, azadliq yolida nato bilen hemkarliq ornatsa netijisi néme bolidu? sherqiy türkistan chégrisida makan tutiwatqan nato, Xitaygha qarshi turamdu? uyghurlar nato bilen hemkarliq ornatsa kapir bolamdu?
( dawami kéyinki bölümde )

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz