миллий азадлиқ йолида ойлиниш 5-бөлүм


аптори : мәмәт әмин һәзрәт

түркчидин уйғурчиға тәрҗимә қилғучи: әндәр қараханли

программиға тәйярлиғучи: абдусалам нияз уйғур

микрофунда: аврал

миллий мустәқиллиқ ситиратегийимиз қандақ болиши керәк? ( 5 )

мувапиқ пәйиттә тоғра йәрдә туруш керәк.
20 – әсирниң алдинқи йеримида икки қетим мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитини қурдуқ вә һәр икки җумһурийәт росларниң қоли билән йеқитилип, қайтидин Хитайға берилди. у дәврдә тарихий шәрт – шараит бизниң зийинимизға иди. өзимизму тарихий шәрт – шараитни өзимизгә пайдилиқ һалға кәлтүрүш қабилийитини намайән қилалмидуқ. биз билән охшаш әһвалдики моғуллар нопус, һәрикәт даириси вә җуғрапийлик орни җәһәттин биздәк тәләйлик әмәс иди. лекин чиңгизхандин қалған әқил вә миллий пишип йетилгәнлик артуқЧилиқи билән тоғра пәйиттә тоғра йәрдә турушқа мувәппәқ болалиди. улар Хитайниң боюнтуруқидин қутулуп мустәқил дөлитини қурупла қалмастин, дөлитиниң мәвҗут болуп турушини капаләткә игә қилидиған ситиратегийини тәдбиқлиди. бүгүн земини бизниңки билән охшаш чоңлиқта болған вә 4 милюн нопусқа игә мустәқил моғулистан б д т ниң шәрәплик әзасидур.
бизму моғулистанға охшаш икки чоң дүшмән оттурисида езилгән идуқ. бир дүшмәндин қутулуш үчүн, йәнә бир дүшмәндин пайдилиништин ибарәт қабилийәтни көрситәлмигәнликимиз вә тарихий шәрт – шараитниң бизниң зийинимизға шәкиллиниши сәвәбидин, миллий мәһкумлуқ боюнтуруқи қайтидин бойнимиға селинди вә уни хошаллиқ билән қарши елишқа мәҗбур болдуқ. у тарихий пурсәтни қолдин берип қойғанлиқниң еғир бәдилини төлидуқ вә төләватимиз.
келәчәктә алдимизға чиқидиған пурсәтләрдин мувәппәқийәтлик һалда пайдилиниш вә бизни бир пүтүн милләт сүпитидә паҗиәгә елип баридиған хаталардин сақлинишимиз үчүн, өтмүшкә нәзәр ташлашни унтумаслиқимиз лазим.
миллий характер миллий тәқдирни бәлгиләйду
дин, мәдәнийәт вә миллий хаслиқ миллий характерни шәкилләндүридиған асаслиқ амиллардур. миллий характер миллий тәқдирни бәлгиләйду. мувәппәқийәт яки мәғлубийәт, утуқниң көп яки аз болиши характерниң һәрикәттики ипадисидур. чүнки интизамчанлиқ – интизамсизлиқ, тиришчанлиқ – һорунлуқ, ирадилик – ирадисизлик, қәһриманлиқ – қорқақлиқ, әстаидиллиқ – бипәрвалиқ, маслишишчанлиқ – маслишалмаслиқ… инсан характеридә муҗәссәмләшкән болиду. милләт инсанлардин тәркип тапиду. милләтниң утуқ сәвийиси, игә болған қиранлиқ сәвийиси билән оң танасиптур. хәлқниң миллий характери әхлақий аҗизлиқлиридин халий болғансири пишип йетилиш дәриҗисиму юқири көтүрүлиду. әң утуқлуқ болған милләт, характери әң пишип йетилгән милләттур. һәрқандақ бир зәпәр тасадибийлиқниң нәтиҗиси әмәс.
уйғурлар сехий, қәһриман, әмгәкчан, иҗадийәтчан, меһмандост, ақкөңүл, һессиятчан, сап вә бәзидә бираз үркәк характерға игә. миллий саплиқимиз / саддилиқимизниң тәктидә бираз әһмәқлиқ ятиду. һессиятчан болишимиз, көпинчә әқил көзимизни пәрдиләйду. үркәк болишимиз, бир – биримизгә болған ишәнчсизлик писхикиси, әсирләрдин буян давам қилип кәлгән уйғурни уйғурға қирғузуш сияситиниң роһимизда қалдурған изнасидур. хошал болишмизға керәк болған ноқта, томуримизда һала сап қенимиз еқиватиду. мәзлум уйғур анилар техиму көпләп қәһриман йигитләрни туғуш үчүн бәслишиватиду.
уйғурларниң әҗдади наһайити әқиллиқ иди. « мих мәтбә, қәғәз, терә ишләш техникиси, кариз, ат игири вә топ » Қатарлиқларни уйғурлар иҗат қилған ( « уйғурларниң 7 чоң кәшпияти », архелог қурбан вәли ). 16 –әсирдә оттура шәрқ вә оттура асяда баш көтүргән җаһаләтниң әқилни рәт қилидиған зораван күчи, уйғур хәлқидә әқилниң дат бесишиға сәвәп болған. униңдин кейин шәрқий түркистанниң Хитай ишғалийитигә учриши билән уйғурлар җаһаләт патқиқиға техиму патқан болуп, бу уларда омумиййүзлүк әқил корлиқиниң оттуриға чиқишиға сәвәп болди. уйғур хәлқиниң иҗадийәтчан роһи, әқил – парасити тарим вадисида қумға көмүлүп ятқан нефит, тәбии газ деңизиға охшаш, зулум тағлири астида көмүлүп ятмақта. миллий әқил – парасәт вә иҗадийәтчан болуштәк алаһидиликимиз, қайтидин әркинликигә еришкәндә, роһимизниң чоңқур қатлимидин қояш нуриға охшаш парлап чиқишқа башлайду.
һазирқи әһвалимизға қарайдиған болсақ, тәхминән икки әсиргә йеқин яқимиздин нери кәтмигән қан шорғучи ишғал вәзийитиниң, миллий роһимизни еғир дәриҗидә кирләткәнликини, миллий характеримизни қорқунчлиқ шәкилдә бузуп ташлиғанлиқини ениқ көривалалаймиз, бу көз юмғили болмайдиған аччиқ һәқиқәт. миң йил илгири әҗдадимиз султан сатуқ буғрахан, мәһмут қәшқири, йүсүп хас һаҗип, әһмәт йәсәви вә уларниң шанлиқ импературлуқ тарихниң бизгә аит икәнликини тохтимастин тәкрарлап турушимиз, бизниң бүгүнки әйип вә аҗизлиқимизни пәдазлиялмайду. бүгүнки дуняда орнимиз вә етибаримиз қандақ? қандақ болуп нәпрәт қилған хоҗайинға садақәт билән хизмәт қилидиған чакарға айлинип қалдуқ? дегән соалларни өзимиздин соришимиз лазим. аллаһ қа миң қәтри шүкриләр болсунки, 21 – әсирдики һөр дуняда, өз вәтинидә қул болуп туғулғанлиқини билип йәткән вә нумус ичидә йүзи қизарған, әсирликтин қутулуш ирадисигә вә җүритигә игә йеңи уйғур әвладлири йетишип чиқиватиду. улар бастурғили болмайдиған исянкар бир роһ, әркинлик болған интилиш ичидә зулум кишәнлирини пачақлап ташлашқа тиришиватиду.
аллаһ муһәммәд әләйһиссаламни инсанларни қуллуқтин қутқузуп һөрлүккә ериштүрүш үчүн әвәткән: « … у ( рәсул ), уларни яхшилиққа буйрийду, яман иштин тосиду. уларға яхши вә пак нәрсиләрни һалал қилиду, яман вә напак нәрсиләрни һарам қилиду. уларниң үстидики еғир йүкни йениклитиду, уларға селинған тақақ, койза – кишәнләрни пачақлайду … » ( әраф, 157 – айәт, диянәт тәрҗимиси ). үстимиздики еғир мадди вә мәниви йүкләрни ағдуруп ташлаш вә кишиләрни пачақлап ташлаш аллаһ ниң әмри, пәйғәмбәрниң сүннити вә биз муминләрниң вәзиписи. зулумға сүкүт қилғанларни аллаһ « һайван » дәп атимақта, « шүбһисизки, аллаһ ниң нәзридә һайванларниң әң зиянлиқ болғини әқлини ишләтмәйдиған гас вә тилсиз ( киши )лардур » ( әнфал, 22 – айәт, имам искәндәр бәргән мәна ). пәйғәмбәрләр тарихи қуллуққа чүшкән қәвмләрни қуллуқтин азад қилиш тарихидур. инсанларни һайванға айландуруп тилсиз, гас қилған түзүм ағдуруп ташланмастин, қуллуқни бикар қилғили болмайду. инсанларни һайванға айландуриватқан түзүм пәқәт чавшийән вә Хитайдила қалди. уйғурлар қулниң қули қилинмақта. бизниң миллий характеримизни еритип йоқитиватқан нәрсә ишғалчи коммунист түзүмдур. һәм ишғал һәм куммунист түзүмдин ибарәт икки харлиқтин қутулушимиз үчүн, алди билән миллий роһимиздики барлиқ илләтләрдин халий болишимиз, әсли характеримизға қайтишимиз зөрүр.
миллий мустәқиллиқ йолида әң утуқлуқ болған мусулманларниң изидин меңишимиз лазим
мустәқиллиқ йолида көрәш қилған явропа мусулманлири хиялпәрәстликтин йирақ һалда, риаллиқни көздә тутуп шуниңға қарита көрәш йолини таллиған болуп, « пүтүн дуня капирлириға җиһад » елан қилмиди. улар пәқәт вәтинини ишғал қиливалғанлар билән уруш қилди. боснийә – һәрсәк вә косова буниңға мисал болалайду. у әлләргә мусулман дунясиму ярдәм қилди, җиһадчиларму ярдәмгә кәлди. лекин улар җиһад янғинини явропаға туташтурмақчи болғанларға рухсәт қилмиди. болупму боснийә мусулманлири кәң көләмдә қирғинЧилиққа учриған вақиттиму соғуқ қанлиқ билән һәрикәт қилди. бу аз санлиқ хәлқ бүйүк даһиси алийә иззәт бегоич әтрапида зич уюшти. иззәт бегоич хәлқигә: « қәсәм қилимәнки, биз қул болмаймиз » дәп хитап қилғанда, милюнлиған кишиләр униң бу сөзини тәкрарлиди вә қул болмаслиқ үчүн йәттә яштин – йәтмиш яшқичә һәммә қолиға қорал алди.
боснийәлик мусулманлар сириплар тәрипидин миллий қирғинЧилиққа дучар болған һалқилиқ пәйиттә, нато ( шималий атлантик әһди тәшкилати ) боснийә – һәрсәкни һимайә қилишни қарар қилди вә москива билән елип барған мәхпи келишимдин кейин, рослар сирипларға бәргән һәрбий ярдәмни тохтатти. 1995 – йили 30 – авғусттин башлап 13 – сентәбиргичә нато айропиланлири сирибистанға 10 миң тонна бомба ташлиди вә қуруқлуқ һәрикитини башлиди. 1992 – йилидики хәлқ райида боснийә – һәрсәкниң мустәқиллиқини қобул қилмиған сирип рәис слободан милосевич 1995 – йили 12 – декабирда, Америкиниң дейтон шәһридә тинчлиқ келишимини қобул қилип, униңға қол қоюшқа мәҗбур болди ( кейин уруш җинайәтчиси сүптидә қолға елинип, ләһида сотланди ). 1996- йилидин башлап нато тинчлиқ сақлаш қисимлири хели узун мәзгил боснийә – һәрсәкниң тинчлиқини сақлашқа ярдәм қилди.
һөрлик вә мустәқиллиқ үчүн көрәш қилған, 10877 кувадират келометирлиқ земинға игә ( шәрқий түркистанниң 153/1 гә тоғра келиду ), 2 милюнға йәтмәйдиған нопуси бар мусулман косова, тоғра пәйттә тоғра йәрдә туруп, тоғра ситиратегийә ишләткәнлики үчүн, натониң һәрбий ярдими вә ғәрбниң сиясий қоллишини қолға кәлтүрүп қуллуқ боюнтуруқини бойнидин елип ташлиди вә бүгүн явропаниң мустәқил 50 – дөлити болди. косованиң пайтәхти приштинада түрк армийисини өз ичигә алған нато тинчлиқ сақлаш күчи, бу дөләтниң тинчлиқи үчүн төһпә қошиватиду.
боснийә вә косова мусулманлири нато айропиланлирини өзигә җәлип қилған. лекин нато айропиланлириниң бомбиларни өзигә әмәс, дүшмәнлиригә ташлиши үчүн уларни өзигә тартқаниди. бу ноқта наһайити муһим.
шәрқий түркистанниң мустәқиллиқ һәрикити, азадлиқ йолида нато билән һәмкарлиқ орнатса нәтиҗиси немә болиду? шәрқий түркистан чегрисида макан тутиватқан нато, Хитайға қарши турамду? уйғурлар нато билән һәмкарлиқ орнатса капир боламду?
( давами кейинки бөлүмдә )

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз