mulahiziler 3-san:ellame muhemmed iqbalning «sherqiy turkistan»gha bolghan qarishi we Pakistan siyasetChilirining xiyaniti  


aptori: mirkamiljan kashgherli

mikrofunda: abdusalam niyaz uyghur

nöwettiki Pakistan siyasiyunlirining yalghuz sherqiy türkistanliqlarghila emes belki öz dölitining qurghuchi dahiyliri we pikir atilirigha qandaqlarche xiyanet qiliwatqanliqini toluq körüp chiqishimiz üchün, qéni emise aldi bilen Pakistanning pikir atisi, ataqliq islam mutepekküri we sha’iri allame muhemmed iqbalning qisqiche terjémihaligha qarap chiqayli!

muhemed iqbalning hayati we pikirliri
piroféssor doktor allame muhemed iqbal yawropa we gherp dunyasida »sherq sha’iri«, we sherq muteppekkuri« dep tonulidu. islam dunyasida bolsa, »qur’an sha’iri, islam sha’iri, islam mutepekküri, Pakistanning meniwiy qurghuchisi, yéqinqi dewr islam oyghunishining eng awan’gart bayraqdari« dégen süpetler bilen tilgha élinidu. hetta gherp dunyasidin tartip Pakistan Misir Qatarliq islam ellirining bezi ataqliq uniwérsitétliride allame iqbalning pikir – qarashlirini tetqiq qilidighan doktorluq we magéstirliq bölümliri tesis qilin’ghanliqi hemde nurghun kishilerning mushu sahe boyiche dukturluq we magéstirliq unwanlirigha érishkenliki melum. Pakistandimu uning namida échilghan uniwérsitét we kutupxanilar nurghun. emma wetimizde bolsa biz uni peqet Pakistan sha’iri depla bilimiz. buning sewebini allame muhemmed iqbalning eserlirining téxiche uyghurche terjime qilinmighanliqi, uning pikirliri we islam oyghunush herikitige qoshqan töhpiliri bilen uyghur oqurmenlirining tonushmighanliqi dep körsetsek bolidu. men kéchik waqtimda qeshqerde «jahandiki meshhur shexisler» dégen bir kitapna allame iqbalning 3 – 4 betlik qisqiche terjimhalini oqughunum yardimda.
muhemmed iqbal 1873 – yili héndistan’gha qarashliq (hazir Pakistangha qaraydighan) penjap ölkisining siyalkot shehiride dunyagha kelgen. kichikidila dadisining «qur’anni yaxshi chüshüney déseng, xuddi sanga nazil qiliniwatqan keypiyatta oqu»  dégen nesihetining tesiride ajayip ishtiyaq bilen qur’an yad alghan, andin oqutquChilirining yol körsitishi bilen islam edibiyatini bérilip oqughan. u aliy ma’aripni tamamlighandin kéyin sherq tilliri fakoltétotida oqutqiChiliqqa teyinlen’gen. melum mezgildin kéyin oqutquChiliqni tashlap en’giliyege bérip 1905 – yili kombérj uniwérsitétide pelsepe we iqtisad bölimini muweppiqetlik tamamlighan. 
muhemed iqbalning eserliri we pikirliri
iqbal eslide lahordiki chighidila shi’ér yézishni bashlighan bolup, en’giliyedimu shi’ér ijadiyitini dawamlashturüp hemmige tonulghan we lononda melum mezgilgiche ereb tili we edibiyati fakoltétida oqutquChiliqmu qilghan. bu jeryanda yene köp qétim islamiy konféranslarni chaqirip, ilmiy liksiyelerni sözligen. londonda turush jeryanida yene bir tereptin qanun fakoltétotinimu pütküzüp, sodiyelik unwanigha érishken. andin miyunix uniwérsitétida pelsepide doktorluq uqosh üchün Gérmaniyege yötkelgen. uning «islam pelsipisige bir hesse» namliq tetqiqat xaraktérlik esiri del shu mezgilde neshir qilin’ghan. bu uning pelsepe saheside yazghan tunji esiri bolup, taki shu sahe boyiche ikkinchi esiri neshir qilin’ghan’gha qeder sherq shunasliqtiki muhim ehmiyitini yoqatmaq saqlap kelgen.
uning 1908 – yili Hindistangha qaytqan waqti del istanbulda ikkinchi meshrutiyet élan qilinip xelipilik aghdurulush aldida turghan we pütün islam dunyasi qattiq téngirqash we umitsizlik ichide qalghan dewrlerge toghra kelgen bolghachqa uning asasliq pikri islam ummitini bu bohrandin qandaq qutquzushtin ibaret bolghan. islam dunyasining kelgüsige nisbeten oylighanliri we özige xas pikirliri bolghachqa siyasetni  «emgek qilish, ghurur we shan sherepke dewet qilish» dep teriplep, aktip siyasiy pa’aliyetler bilen shughullan’ghan. u Hindistangha kélipla edebiy xizmetlirini bashlighan bolup, uning Hindistandiki musulman mujahitlargha atap yazghan shi’érliri musulmanlarning en’giliye mustemlikisige qarshi qozghilishida we axirida Pakistan islam jumhuriyitining qurulishida eng muhim iddi’ologiyelik rol oynighan.
jawid name, (yeni «menggüname» yaki «jawidqa mektub»[6] dégen menide)
peyami meshriq,  (sherqning qozghilishi)
zeburi ajem (ejem zeburi)
islamda dini tepekkürning qaytidin shekillinishi
esrari xudi (özlikning siri)
Qatarliq eserliri bilen bir tereptin yéngi bir insan obrazining maddi we meniwiy qurulushini shekilendürüshke tirishqan bolsa, yene bir tereptin yéngi we segek bir xelq topi yeni ijtima’iy jem’iyetni shekillendürüsh üchün zor tishchanliqlarni körsetken.
uning »islamda dini tepekkürning qaytidin shekillinishi« namliq esiri, pütün ilmiy we pelsepiwi tejirubilirining semerisi bolghan ajayip nadir eser hésablinidu. u eserliride musulmanlarning shekilwazliqigha we heqiqiy islam rohidin uzaqliship kétiwatqanliqigha peryat qilip,
imani bi’aram,
namizida ishtiyaq yoq,
tashla undaq imanni,
tashla undaq namazni.
dégen sadalirini yangritish arqiliq xuddi abduhqa oxshash bir iqilapni isteydighanliqini otturigha qoyghan. musulmanlarning weten, millet, islam we ümmetning néme dertte ikenliki bilen kari yoq, namaz we imanning tashqi sheklige ésiliwélip, ichki ruhidin mehrum qiliwatqanliqigha qarshi chuqan yangratqan.
jemshitning qedihi hazirmu qollarda parlawatidu.
emdi shishe oyunighila aylandi hakimiyet,
bundaq haldiki bir islam diyari üchün
eng muhim ish islahattur, islahat.
 dégen misraliri arqiliq özini jem’iyetni islah qilishqa atighanliqini chünki xelqning islam éngini islah qilmay, ularni islamning heqiqiy rohigha pürkep, nepsaniyetChiliktin qutqazmay turup xar – zebunluq arisidin nijatliq yoli tapqili bolmaydighanliqini otturigha qoyghan.
ataqliq jem’iyetshunas doktur eli sheri’ati muhemmed iqbalgha baha bérip mundaq dep yazghan:
«eqliy we pelsewiy pikirliri uni shi’ériyetning güzellikliri we özgiche alahidilkliridin mehrum qilmidi. shuningdek shi’ériyetning yüzekilikimu uni chongqur pelsepiwiy tepekkürlardin ayrip qoymidi. dini étiqadi uni konsirwatipliqqa sörimigen’ge oxshash, ochuq dunya qarishmu uning imanini qelbidin yulup alalmidi. siyaset uni yéngi hadisiler ramkisigha solap qoyalmidi. ilim, irfan rohini we tuyghulirini kökke kötürginide, xelqning tetur pishaynisining siyasetke yönilish belgilishidin ibaret tetur qismetni bir minutmu nezerdin saqit qilmidi. qisqisi u mewlana jalalidin rumigha uxshash tepekkür qilidighan, nasir xusrawgha oxshash iman shé’irlini yazidighan, seyyid jamalgha oxshash musulman xelqlerni ishghaliyettin qutquzush yolida tinimsiz urush qilidighan, tagürgha oxshash medeniy oyghinish herikitini mutleq eqilge choqunup qilish paji’esidin qutquzush yolida küresh qilidighan bir zat idi»[7]
 yéghinchaqlap éytqanda «imanliq bolush dégenlik, ibrahim eleyhissalamgha oxshash xéyim – xeter ichide bolushni körsitidu» dégen merdane qarashlirini ilgiri sürgen muhemmed iqbal, hem ma’aripshunas, hem inqilapchi, hem sha’ir bolup, 20 – esirdiki eng ilghar  islam mutepekkürlirining birsi hésablinidu. u 19 – esrining axiri we 20 – esirning bashlirida shimaliy afriqidin, Misirdin, Irandin we Türkiyedin yükselgen islam oyghunish herikiti iqimining eng awan’gart bayraqdarliridin biri idi.
uni eng ökündürgen ish, xelipilikning yiqilishi bilen irqiwazliq mikruplirida zeherlen’gen islam dunyasining parche ـ parche  bölünüp, bir – birlep tajawuzChiliqqa uchrawatqanliqi idi. shunga u  öz shi’érlirida pütün küchi bilen birlik we qérindashliqni  eslige keltürüsh kéreklikini tekitlesh  üchün diniy qérindashliqni köp tewsiye qilatti. uning qarishche bundaq milletler üsti birlik we qirindashliqni berpa qilish peqet islam arqiliqla mumkin idi. islamiy qérindashliq asasidiki ijtima’iy jem’iyetni berpa qilmay turup, islam dunyasining gherb we sherq tajawuzChiliqigha taqabil turalishi mumkin emes idi.
uning Pakistan islam jumhuriyiti tesewwurimu pütün dunya musulmanlirini öz etrapida bir gewdige aylandüralaydighan we ötmüshtiki shan – sheripige sazawer qilalaydighan ülgilik islam dölitidin birni qurushtin ibaret idi. shunga En’gliye ishghaliyitige qarshi küreshni étiqad bilen bir gewdileshtürüp, «Pakistanning menisi néme? la’ile illellah muhemmedun resullah» dégen sho’ar etrapigha Hindistandiki her qaysi millet musulmanlirini topliyalighan idi.
gerche  ellame muhemed iqbal Pakistan islam jumhuriyitining qurulishini öz közi bilen körüshke sazawer bolalmay, Pakistan qurulushtin 9 yil ilgiri yeni 1938 yili 21 – aprilda dunya bilen widalashqan bolsimu, emma Pakistan parlamént binasining üstige «Pakistanning menisi néme? la’ile illellah muhemmedun resullah» dégen sho’ar yézilghan we  «Pakistanning dölet asasiy qanuni qur’an we hedisitur» dep éniq belgilen’gen bir islam jumhuriyitining meniwiy dahisi we meniwiy qurghuchisi süpitide herda’im hörmet bilen xatirlinip kelmekte. 
muhemed iqbalning shi’rliridiki ghayiwi sheher »kashgher«
emdi uning »kashgher« tilgha élin’ghan dangliq shi’érigha kelsek, u shi’éridimu pütün dunya musulmanlirining birlik we qérindashliq rohini peqet islam arqiliqla berpa qilghili bolidighanliqi islamning qandaqtur peqetla exlaqni islah qilishni terghip qilmastin, belki pütün insaniyet dunyasining ijtima’iy hayatida irqiy we milliy nuqti nezerlerdin üstün xalis adimiyliq wijdan éngini peyda qilalaydighan bir tediriji inqilabni berpa qilishnimu nishan qilidighanliqi mezmun qilin’ghan. mesilen:
rbط mlt o ضbط mlt bیضa ہے mshrq کی njat
aیshیa oalے ہیں as nکtے sے ab tک bے xbr
aیک ہoں mslm حrm کی pasbanی کے l’ے
nیl کے saحl sے lے کr ta bxaک کashghr
nsl gr mslm کی mذہb pr mqdm ہog’ی
aڑ gیa dnیa sے to mannd xaک rہ gzr
 
terjimisi:
millet rishtisi we intizami sherqining nijatliq nuridur
peqetla asiyaliqlar bixewer bu heqiqettin téxiche
 
bir bolsun musulmanlar heremni qoghdash üchün
nél sahilidin tartip taki kashgher topraqlirighiche
 
eger musulmanning irqiy kimliki dinidin üstün kelse,
xuddi topa – tozangdek dunyadin tozuydu menggügiche
 
dégen bu misraliridimu konsirwatip milletChilikning yeni til, irq, reng we jughrapiyiwi oxshimasliqlar üstige qurulghan tar milletChilikning musulmanlarni parchilap yoqutush üchün gherbning otturigha tashlighan eng muhim hélisi ikenlikini ilgiri süridu. bu héle – neyrengge taqabil turushning charisi del shuning eksiche roh, iddiye we nezriyeni asas qilghan milliylishish ikenlikini, shundaq qilghandila islam dunyasining yoqutup qoyghan shan – sheripini qaytidin tikliyeleydighanliqini otturigha qoyidu.
bu shi’ir islam dunyasining birliki nuqtisidin iqbalning eng ülgilik we wekil xaraktérlik shi’éri bolghachqa, ta hazirghiche bashlan’ghuch we ottura mekteplerde derslik qilip oqutilidu. hazirmu Pakistan we Hindistanda qandaqla chaghda ümmetning we islam dunyasining birlikidin söz échilsa, mushu shi’ér oqulmay qalmaydu. her yili onlighan yighin we pa’aliyetlerge «bir bolsun musulmanlar heremni qoghdash üchün. nél sahilidin tartip taki kashgher tupraqlirighiche» dégen mushu misralar bash téma qilip ishlitilidu. mana bu wejidin Hindistan, Pakistan  bin’gal jumlidin pütün jenubiy asiyada, »kashgher«ning we uyghurlarning tonulushgha ajayip chong rol oynighan déyeleymiz. shunga hazirqi chaghda sherqiy turkisan dése bilmeydighan Pakistanliqlar we Hindistanliq musulmanlarmu »kashgher« dése derhal bilidu we bu meshhur shi’érni eske alidu. bu shi’érni mulahize qilghandimu muhemmed iqbalning shu derwrdiki qeshqer weziyitidin heqiqetenmu toluq xewerdar ikenlikini asanla körüwalghili bolidu.  bu heqte nurghunlighan tetqiqatchilarning her xil qarashlirimu bar. shi’érdiki »nil sahiludin tartip kashgher tupraqlirighiche« dégen misrada tallan’ghan sözlerning sémwolluq menisi, ichki mahiyiti we shu dewr shara’iti bilen bolghan munasiwitini keng da’irilik mulahize qilidighan Pakistanliq ustazlar bilenmu uchrashqan idim.
ular «iqbal néme üchün »nil sahilidin tartip kashgherghiche« yaki »qahiredin kashgherghiche« dep ishletmey, sözlüklerni shunche zorlighan halda  »nil sahiludin tartip kashgher topraqlirighiche« dep ishletken? buni estayidil mulahize qilish lazim. chünki eyni chaghda Misir islam ma’aripning merkizila emes, belki Hindistan, Marakesh, Tunis, Iran Qatarliq nurghunlighan musulman döletliride bash kötürüshke bashlighan yéngi dewr islamChiliq idi’ologiye éqimining merkizi idi. shunga shi’érdiki nil deryasi islamChiliq idi’ologiye éqimigha wekillik qilsa, qeshqerning qurghaq tupraqliri, eyni chaghdiki qeshqerning del ene shu iddi’ologiyelik oyghunushqa teshna ikenlikige wekillik qilidu. démek pütün islam dunyasi qaytidin islam iddiy’olgiyesi etrapigha uyushup, eslige qaytqan ehwaldila heremni yeni islam dénini shundaqla pütün ümmetning birdeklikini qaytidin berpa qilghili bolidighanliqini otturigha qoyghan»  dep sözlep bergen idi.
buningdin bashqa yene iqbalning shi’irlar toplimida »miski xoten« dégen sözningmu bir qanche yerde ishlitilgenlikini körgen idim. yighinchaqlap éytqanda allame muhemmed iqbalni «eyni chaghdiki sherqiy turkistan weziyiti we xelqidin xewiri bar hemde islam dunyasining ghimini yégende bizningmu ghimimizni yéyishni qet’iy untumighan bir sha’ir» déyeleymiz.
 
allame iqbal bilen muhemmed emin bughra hezritimning uchrishishi
1930 – yilliri pütün sherqiy türkistanda bash kötürgen azadliq herikitining rehberliridin xuten fironti bash qomandani we  1933 – yili 12 – noyabirda qurulghan «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti»ning qurghuchi rehberliridin biri shundaqla diniy alim, sha’ir, yazghuchi, tarixshunas we ulugh dölet erbabi muhemmed emin bughra hezritim 1958 – yili 27 – aprilda Pakistanning lahur shehiride ötküzülgen allame iqbalni xatirilesh yighinigha mexsus teklip bilen qatniship ordu tilida nutuq sözligen we allame muhemmed iqbal bilen élip barghan uchrishishlirini mundaq chüshendürüp ötken idi:
töwende muhemmed emin bughra hezritimning shu yighinda sözigen nutiqining uyghurche terjimisini öz piti diqqitinglargha sunimiz:
** *** ***** **** ***** **** ***** ***** ***** **
 
lahur shehiride ötküzülgen «allame iqbalni xatirilesh yighini»
iqbal bilen bir türkistanliq köchmen[8]
1958- 04-27
 
hörmetlik re’islirim we möhtirem yighin qatnashquChiliri! merhum allame muhmed iqbalni xatirilesh murasimigha qatnashqatliqimdin hés qiliwatqan shatliqim cheksizdur.
men orduche anche yaxshi söz qilalmasliqim mumkin. shundaqtimu silerge yenila orduche nutuq sözleshni layiq taptim. chünki Pakistanliq melum bir sha’irning «zabani yarimen türki, we men türki nemidanem» «söygünimining tili türkche emma men türkche bilmeymen» dégen shi’érining nishani bolup qilishni xalaymaymen.
merhum ustaz ellame iqbalning dunyagha meshhur islam dunyasini islah qilis neziriyesining neqeder toghra we zörür bolghan bir islahat yoli ikenliki pütün dunya musulmanlirining neziride künsiri téximu roshenleshmekte. chünki uning pütün ömri boyiche ilgiri sürüp kelgen heqiqiy islam neziyesi, millet neziriyesi, weten neziriyesi, maddi we meniwiy türmüsh neziriyesi, gerche bezi kishiler teripidin «emeliyleshtürüsh qéyin nezriyeler» dep qaralsimu, emma méning qarishimche musulmanlar iqbalning hayatqa bolghan qarashlirini özleshtürmey turup we ijtima’iy hayatini uninggha köre retke salmay turup, bügünki dewrdiki böhranlardin qutulushning yolini tapalmaydu.
bu yilliq islam dunyasi sayahitim jeryanidiki közdin kechürgenlirimge asasen, iqbalning pikrini özleshturiwatqanlarning sani intayin téz ashmaqta déyeleymen. eng küchlük ümidim shüki, bu aliy neziriye haman bir küni emliylishidu hemde shu arqiliq allame iqbalning islam tarixida ebediyleshken katta bayliq ikenliki otturigha chiqidu. men bu yerde allame iqbal bilen körüshken chéghimda hasil bolghan xususiy qarashlirim we bizning azadliq kürishimizning eng zulmetlik dewride allame iqbalning yolimizgha qandaq nurluq chiraghlarni yaghqanliqini silerge qisqiche sözlep ötmekchimen.
sherqiy türkistanda 1931 – yilidin 1934 – yilighiche dawamlashqan azadliq urushimiz qanxor Rusiyening arilishiwélishi tüpeylidin öz izida toxtap qaldi we milliy qisimlirimiz tarqilip ketti. shuning bilen men Hindistandin panahliq tilidim. bu jeryanda lahorgha kélip merhum allame muhemed iqbal bilen körüshtüm. hijritim jeryanida himalaya taghliridin ötiwétip yazghan bir erebche shi’érimni ustaz iqbalgha teqdim qildim.
i himalaya! tur orningdin yardem qil bizge!
bishimizgha bala élip kelgen zaman’gha qarshi
chünki sen bizning animizsen, menggugiche shundaqsen
biz séning ewladliring, i qehrimanlarning anisi!
(muhemmed’emin bughra – 1934)
dégen bu shi’irimni oqup ustaz iqbal intayin tesirlendi. manga intayin köyümchanliq bilen tesillilerni berdi. azadliq kürishimizde choqum ghelibe qildighanliqimizdin xush xewerlerni berdi.
(nutuq jeryanida iqbalning bashqa nurghun ésil nesihetlerni öz ichige alghan shi’iérlirini yéghin ishtirakChiliri bilen birlikte xatirilep ötüsh tolimu yaxshi bolghudek, dep oylidim we merhum allame iqbalning oxshash bolmighan eserlirige chéchilghan bizge munasiwetlik shi’ér durdaniliridin beziliriku oqup öttüm)
allame muhemmed iqbal manga nesihet we tewsiyelerni qilghandin kéyin «peyame meshriq» namliq meshhur esiridin bir tom hediye qildi. men kitapni élip derhal achtim,  tünji bolup közümge chéliqqan shi’ér «hijaz tögichisining naxshisi» namliq qesidiside orun alghan munu shi’éri idi.
«wetiningning yérik qumliri
séning putunggha goya yasimindur i xoten!
kéyikliringge oxshash lerzan yolungni dawam qil!
téximu téz qedem tashla! menzilimiz tolimu yéqin!»
kitapni tünji waraqlishimdila közümge Chiliqqan bu shé’ir mende kütülmigen bir hayajan yaratti. shi’érda men tughulup ösken xoten shehirining ismi xitab qilinmaqta idi. wetinini söyidighan kishige nisbeten wetenning yérik qumlirining xuddi yumshaq yasimin gülige oxshash teswirlinishi bilen axiri ishqa ashidighan nishanning yéqinliqi heqqidiki xushxewer mujessemliship ketken idi. bu shi’érini oqup qandaq chongqur hayajan’gha chömülginimni silermu tesewwur qilalaysiler. biraq hazir shuni epsuslan’ghan halda qisturup öteyki, bu uchrishishtin bir qanche kün kéyin men Hindistanni tashlap kétishke mejbur boldum. shuningdin kéyin merhum allame iqbalni qayta ziyaret qilish pursitige érishelmidim.
bu yerde iqbalning mustemlike astida qalghan Türkiy xelqlerge munasiwetlik aliy qarashlirini ipadiligen bir qanche shi’érini oqup ötmekchimen.
ustaz allame muhemmed iqbal «türklükning chüshi (arzusi)» namliq shi’éride Türkiy xelqlerning bu halgha chüshüp qalghanliqining seweblirini we mubtila bolghan échinishliq halettin qutulushining yolini mundaq tesiwirilep béridu.
«türklükning chüshi (arzusi)»
nurghunlighan jeynamazliq we sellilikler qaraqChiliq qiliwatidu
nurghunlighan  xiristiyan ewladliri ach közlük qiliwatidu
netijide, din wemilletning kéyimliri parche parche yirtiliwatidu
weten we döletning toni parche parche titilip kétiwatidu
türklük naxshisi oquluwatidu.
méning qolumda peqet musulmanliqla qaldi.
bu nurmu üstige chüshken exlet – chawalar arsida öchüp qalmisa bolatti.
semerqent we buxara (türkistan) zémini qorshawda qalmaqta….
türklük naxshisi oquluwatidu.
etrapimgha, qanche uzaqlarghiche baqsammu yene xeter halqisi.
tüyüqsiz semerqent zémini yérilidu
we témurning maziridin bir nur örlep chiqidu…
bu nurning ap’aq jilwisige shepeq renggi arilashqan…
bir sada örleydu:
«men témurning ruhimen!!!
gerche türk merdliri qorshawda qalghan bir ehwalda bolsimu
allahning xahishini hergiz qorshiwalghili bolmaydu.
ejiba türklükning hayatliq shara’iti shunche éghir kün’ge qaldimu ki,
esir türker azad türklerning himayisidin mehrum qalsun?!!!
i (islam bayraqtari) türklük! özengni qaytidin retke sal!!!
dunyagha yéngi bir inqilap ülgisini körset?!!!»
ellame muhemmed iqbal yene bir shi’iride türkistan türklirining hazirqi échinishliq aqiwitining asasliq sewebini chüshünelmeywatqanliqini we bu qehriman türk ewladlirining bundaq halgha chüshüp qalghanliqidin qattiq te’ejjupliniwatqanliquni ipadilep mundaq deydu:
héch kishi allahning teqdirining mentiqisini chüshünüp yételmeydu
wahalenki témur türklirining  osmanli türkliridin héch qandaq kemchilliki yoqti.
yene bir shi’érida  türksitan türklirini, choqum témurning mirasi bolghan jasaret, azadliq we qehrimanliqqa oxshash barliq qimmetlik jewherlirini izdeshke chaqirip qilidu hemde bu qimmetlik parlaq tarixiy mirasini untuydighan bolsa, insaniy shan – sheripidin we pütün hayatliq imkaniyetliridin mehrum qalidighanliqini qattiq eskertidu: 
témurning qimmetlik miraslirini kochigha atqan bir millet
ne namrat, ne sultan bolup yashashqa layaqetlik bolalmaydu
hörmetlik ependiler! allame muhemmed iqbalning islam dunyasigha miras qaldurghan qimmetlik hékmet xezinilirini qimmitige yarisha mehkem baghrigha bésish üchün bu yerge toplan’ghanlarning tirishchanliqi we jasaritini körüp menmu jasaret aldim. bu munasiwet bilen hemminglargha semimiy tebiriklirimni sunimen hemminglargha chongqur hörmet bilen salam éytimen.
esslamu eleykum werehmitullahi weberekatehu.
***** **** **** ***** *** *** ****** ****** ****
kiler heptilik anglitishimizda   allame muhemmed iqbalning sherqiy turkistan heqqidiki köz qarashliri, nesihet we tewsiyeliri shundaqla élan qilghan bayanatlirigha mexsus orun ajritipla qalmastin,  muhemmed iqbaldin kéyinki Pakistan rehberlirining sherqiy turkistanliqlargha tutqan ijabiy we selebiy pozitsiyeliri, sherqiy türkistanning ulughüar rehberliridin rehmetlik isa yüsüp alptekin bilen Pakistanning dahisi muhemmed eli jinnah, dölet re’isi général eyupxan, bash ministiri muhemmed eli bughra Qatarliqlarning uchrishishi, général ziya’ulheqning sherqiy türkistanliqlargha bolghan muhebbiti we kiyinki Pakistan siyasiyonlirining  xiyaniti Qatarliq témilar silerni kütiwaatqan bolidu.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz