мулаһизиләр 3-сан:әлламә муһәммәд иқбалниң «шәрқий туркистан»ға болған қариши вә Пакистан сиясәтЧилириниң хиянити  


аптори: миркамилҗан кашғәрли

микрофунда: абдусалам нияз уйғур

нөвәттики Пакистан сиясиюнлириниң ялғуз шәрқий түркистанлиқларғила әмәс бәлки өз дөлитиниң қурғучи даһийлири вә пикир атилириға қандақларчә хиянәт қиливатқанлиқини толуқ көрүп чиқишимиз үчүн, қени әмисә алди билән Пакистанниң пикир атиси, атақлиқ ислам мутәпәккүри вә шаири алламә муһәммәд иқбалниң қисқичә тәрҗемиһалиға қарап чиқайли!

муһәмәд иқбалниң һаяти вә пикирлири
пирофессор доктор алламә муһәмәд иқбал явропа вә ғәрп дунясида »шәрқ шаири«, вә шәрқ мутәппәккури« дәп тонулиду. ислам дунясида болса, »қуран шаири, ислам шаири, ислам мутәпәккүри, Пакистанниң мәнивий қурғучиси, йеқинқи дәвр ислам ойғунишиниң әң авангарт байрақдари« дегән сүпәтләр билән тилға елиниду. һәтта ғәрп дунясидин тартип Пакистан Мисир Қатарлиқ ислам әллириниң бәзи атақлиқ университетлиридә алламә иқбалниң пикир – қарашлирини тәтқиқ қилидиған докторлуқ вә магестирлиқ бөлүмлири тәсис қилинғанлиқи һәмдә нурғун кишиләрниң мушу саһә бойичә дуктурлуқ вә магестирлиқ унванлириға еришкәнлики мәлум. Пакистандиму униң намида ечилған университет вә кутупханилар нурғун. әмма вәтимиздә болса биз уни пәқәт Пакистан шаири дәпла билимиз. буниң сәвәбини алламә муһәммәд иқбалниң әсәрлириниң техичә уйғурчә тәрҗимә қилинмиғанлиқи, униң пикирлири вә ислам ойғунуш һәрикитигә қошқан төһпилири билән уйғур оқурмәнлириниң тонушмиғанлиқи дәп көрсәтсәк болиду. мән кечик вақтимда қәшқәрдә «җаһандики мәшһур шәхисләр» дегән бир китапна алламә иқбалниң 3 – 4 бәтлик қисқичә тәрҗимһалини оқуғунум ярдимда.
муһәммәд иқбал 1873 – йили һендистанға қарашлиқ (һазир Пакистанға қарайдиған) пәнҗап өлкисиниң сиялкот шәһиридә дуняға кәлгән. кичикидила дадисиниң «қуранни яхши чүшүнәй десәң, худди саңа назил қилиниватқан кәйпиятта оқу»  дегән нәсиһәтиниң тәсиридә аҗайип иштияқ билән қуран яд алған, андин оқутқуЧилириниң йол көрситиши билән ислам әдибиятини берилип оқуған. у алий маарипни тамамлиғандин кейин шәрқ тиллири факолтетотида оқутқиЧилиққа тәйинләнгән. мәлум мәзгилдин кейин оқутқуЧилиқни ташлап әнгилийәгә берип 1905 – йили комберҗ университетидә пәлсәпә вә иқтисад бөлимини мувәппиқәтлик тамамлиған. 
муһәмәд иқбалниң әсәрлири вә пикирлири
иқбал әслидә лаһордики чиғидила шиер йезишни башлиған болуп, әнгилийәдиму шиер иҗадийитини давамлаштурүп һәммигә тонулған вә лононда мәлум мәзгилгичә әрәб тили вә әдибияти факолтетида оқутқуЧилиқму қилған. бу җәрянда йәнә көп қетим исламий конферансларни чақирип, илмий ликсийәләрни сөзлигән. лондонда туруш җәрянида йәнә бир тәрәптин қанун факолтетотиниму пүткүзүп, содийәлик унваниға еришкән. андин миюних университетида пәлсәпидә докторлуқ уқош үчүн Германийәгә йөткәлгән. униң «ислам пәлсиписигә бир һәссә» намлиқ тәтқиқат характерлик әсири дәл шу мәзгилдә нәшир қилинған. бу униң пәлсәпә саһәсидә язған тунҗи әсири болуп, таки шу саһә бойичә иккинчи әсири нәшир қилинғанға қәдәр шәрқ шунаслиқтики муһим әһмийитини йоқатмақ сақлап кәлгән.
униң 1908 – йили Һиндистанға қайтқан вақти дәл истанбулда иккинчи мәшрутийәт елан қилинип хәлипилик ағдурулуш алдида турған вә пүтүн ислам дуняси қаттиқ теңирқаш вә умитсизлик ичидә қалған дәврләргә тоғра кәлгән болғачқа униң асаслиқ пикри ислам уммитини бу боһрандин қандақ қутқузуштин ибарәт болған. ислам дунясиниң кәлгүсигә нисбәтән ойлиғанлири вә өзигә хас пикирлири болғачқа сиясәтни  «әмгәк қилиш, ғурур вә шан шәрәпкә дәвәт қилиш» дәп тәрипләп, актип сиясий паалийәтләр билән шуғулланған. у Һиндистанға келипла әдәбий хизмәтлирини башлиған болуп, униң Һиндистандики мусулман муҗаһитларға атап язған шиерлири мусулманларниң әнгилийә мустәмликисигә қарши қозғилишида вә ахирида Пакистан ислам җумһурийитиниң қурулишида әң муһим иддиологийәлик рол ойниған.
җавид намә, (йәни «мәңгүнамә» яки «җавидқа мәктуб»[6] дегән мәнидә)
пәями мәшриқ,  (шәрқниң қозғилиши)
зәбури аҗәм (әҗәм зәбури)
исламда дини тәпәккүрниң қайтидин шәкиллиниши
әсрари худи (өзликниң сири)
Қатарлиқ әсәрлири билән бир тәрәптин йеңи бир инсан образиниң мадди вә мәнивий қурулушини шәкиләндүрүшкә тиришқан болса, йәнә бир тәрәптин йеңи вә сәгәк бир хәлқ топи йәни иҗтимаий җәмийәтни шәкилләндүрүш үчүн зор тишчанлиқларни көрсәткән.
униң »исламда дини тәпәккүрниң қайтидин шәкиллиниши« намлиқ әсири, пүтүн илмий вә пәлсәпиви тәҗирубилириниң сәмәриси болған аҗайип надир әсәр һесаблиниду. у әсәрлиридә мусулманларниң шәкилвазлиқиға вә һәқиқий ислам роһидин узақлишип кетиватқанлиқиға пәрят қилип,
имани биарам,
намизида иштияқ йоқ,
ташла ундақ иманни,
ташла ундақ намазни.
дегән садалирини яңритиш арқилиқ худди абдуһқа охшаш бир иқилапни истәйдиғанлиқини оттуриға қойған. мусулманларниң вәтән, милләт, ислам вә үммәтниң немә дәрттә икәнлики билән кари йоқ, намаз вә иманниң ташқи шәклигә есиливелип, ички руһидин мәһрум қиливатқанлиқиға қарши чуқан яңратқан.
җәмшитниң қәдиһи һазирму қолларда парлаватиду.
әмди шишә оюниғила айланди һакимийәт,
бундақ һалдики бир ислам дияри үчүн
әң муһим иш ислаһаттур, ислаһат.
 дегән мисралири арқилиқ өзини җәмийәтни ислаһ қилишқа атиғанлиқини чүнки хәлқниң ислам еңини ислаһ қилмай, уларни исламниң һәқиқий роһиға пүркәп, нәпсанийәтЧиликтин қутқазмай туруп хар – зәбунлуқ арисидин ниҗатлиқ йоли тапқили болмайдиғанлиқини оттуриға қойған.
атақлиқ җәмийәтшунас доктур әли шәриати муһәммәд иқбалға баһа берип мундақ дәп язған:
«әқлий вә пәлсәвий пикирлири уни шиерийәтниң гүзәлликлири вә өзгичә алаһидилклиридин мәһрум қилмиди. шуниңдәк шиерийәтниң йүзәкиликиму уни чоңқур пәлсәпивий тәпәккүрлардин айрип қоймиди. дини етиқади уни консирватиплиққа сөримигәнгә охшаш, очуқ дуня қаришму униң иманини қәлбидин юлуп алалмиди. сиясәт уни йеңи һадисиләр рамкисиға солап қоялмиди. илим, ирфан роһини вә туйғулирини көккә көтүргинидә, хәлқниң тәтур пишайнисиниң сиясәткә йөнилиш бәлгилишидин ибарәт тәтур қисмәтни бир минутму нәзәрдин сақит қилмиди. қисқиси у мәвлана җалалидин румиға ухшаш тәпәккүр қилидиған, насир хусравға охшаш иман шеирлини язидиған, сәййид җамалға охшаш мусулман хәлқләрни ишғалийәттин қутқузуш йолида тинимсиз уруш қилидиған, тагүрға охшаш мәдәний ойғиниш һәрикитини мутләқ әқилгә чоқунуп қилиш паҗиәсидин қутқузуш йолида күрәш қилидиған бир зат иди»[7]
 йеғинчақлап ейтқанда «иманлиқ болуш дегәнлик, ибраһим әләйһиссаламға охшаш хейим – хәтәр ичидә болушни көрситиду» дегән мәрданә қарашлирини илгири сүргән муһәммәд иқбал, һәм маарипшунас, һәм инқилапчи, һәм шаир болуп, 20 – әсирдики әң илғар  ислам мутәпәккүрлириниң бирси һесаблиниду. у 19 – әсриниң ахири вә 20 – әсирниң башлирида шималий африқидин, Мисирдин, Ирандин вә Түркийәдин йүксәлгән ислам ойғуниш һәрикити иқиминиң әң авангарт байрақдарлиридин бири иди.
уни әң өкүндүргән иш, хәлипиликниң йиқилиши билән ирқивазлиқ микруплирида зәһәрләнгән ислам дунясиниң парчә ـ парчә  бөлүнүп, бир – бирләп таҗавузЧилиққа учраватқанлиқи иди. шуңа у  өз шиерлирида пүтүн күчи билән бирлик вә қериндашлиқни  әслигә кәлтүрүш керәкликини тәкитләш  үчүн диний қериндашлиқни көп тәвсийә қилатти. униң қаришчә бундақ милләтләр үсти бирлик вә қириндашлиқни бәрпа қилиш пәқәт ислам арқилиқла мумкин иди. исламий қериндашлиқ асасидики иҗтимаий җәмийәтни бәрпа қилмай туруп, ислам дунясиниң ғәрб вә шәрқ таҗавузЧилиқиға тақабил туралиши мумкин әмәс иди.
униң Пакистан ислам җумһурийити тәсәввуриму пүтүн дуня мусулманлирини өз әтрапида бир гәвдигә айландүралайдиған вә өтмүштики шан – шәрипигә сазавәр қилалайдиған үлгилик ислам дөлитидин бирни қуруштин ибарәт иди. шуңа Әнглийә ишғалийитигә қарши күрәшни етиқад билән бир гәвдиләштүрүп, «Пакистанниң мәниси немә? лаилә илләллаһ муһәммәдун рәсуллаһ» дегән шоар әтрапиға Һиндистандики һәр қайси милләт мусулманлирини топлиялиған иди.
гәрчә  әлламә муһәмәд иқбал Пакистан ислам җумһурийитиниң қурулишини өз көзи билән көрүшкә сазавәр болалмай, Пакистан қурулуштин 9 йил илгири йәни 1938 йили 21 – априлда дуня билән видалашқан болсиму, әмма Пакистан парламент бинасиниң үстигә «Пакистанниң мәниси немә? лаилә илләллаһ муһәммәдун рәсуллаһ» дегән шоар йезилған вә  «Пакистанниң дөләт асасий қануни қуран вә һәдиситур» дәп ениқ бәлгиләнгән бир ислам җумһурийитиниң мәнивий даһиси вә мәнивий қурғучиси сүпитидә һәрдаим һөрмәт билән хатирлинип кәлмәктә. 
муһәмәд иқбалниң ширлиридики ғайиви шәһәр »кашғәр«
әмди униң »кашғәр« тилға елинған даңлиқ шиериға кәлсәк, у шиеридиму пүтүн дуня мусулманлириниң бирлик вә қериндашлиқ роһини пәқәт ислам арқилиқла бәрпа қилғили болидиғанлиқи исламниң қандақтур пәқәтла әхлақни ислаһ қилишни тәрғип қилмастин, бәлки пүтүн инсанийәт дунясиниң иҗтимаий һаятида ирқий вә миллий нуқти нәзәрләрдин үстүн халис адимийлиқ виҗдан еңини пәйда қилалайдиған бир тәдириҗи инқилабни бәрпа қилишниму нишан қилидиғанлиқи мәзмун қилинған. мәсилән:
рбط млт о ضбط млт бیضа ہے мшрқ کی нҗат
аیшیа оалے ہیں ас нکтے сے аб тک бے хбр
аیک ہоں мслм حрм کی пасбанی کے лے
нیл کے саحл сے лے کр та бхаک کашғр
нсл гр мслм کی мذہб пр мқдм ہогی
аڑ гیа днیа сے то маннд хаک рہ гзр
 
тәрҗимиси:
милләт риштиси вә интизами шәрқиниң ниҗатлиқ нуридур
пәқәтла асиялиқлар бихәвәр бу һәқиқәттин техичә
 
бир болсун мусулманлар һәрәмни қоғдаш үчүн
нел саһилидин тартип таки кашғәр топрақлириғичә
 
әгәр мусулманниң ирқий кимлики динидин үстүн кәлсә,
худди топа – тозаңдәк дунядин тозуйду мәңгүгичә
 
дегән бу мисралиридиму консирватип милләтЧиликниң йәни тил, ирқ, рәң вә җуғрапийиви охшимаслиқлар үстигә қурулған тар милләтЧиликниң мусулманларни парчилап йоқутуш үчүн ғәрбниң оттуриға ташлиған әң муһим һелиси икәнликини илгири сүриду. бу һелә – нәйрәңгә тақабил турушниң чариси дәл шуниң әксичә роһ, иддийә вә нәзрийәни асас қилған миллийлишиш икәнликини, шундақ қилғандила ислам дунясиниң йоқутуп қойған шан – шәрипини қайтидин тиклийәләйдиғанлиқини оттуриға қойиду.
бу шиир ислам дунясиниң бирлики нуқтисидин иқбалниң әң үлгилик вә вәкил характерлик шиери болғачқа, та һазирғичә башланғуч вә оттура мәктәпләрдә дәрслик қилип оқутилиду. һазирму Пакистан вә Һиндистанда қандақла чағда үммәтниң вә ислам дунясиниң бирликидин сөз ечилса, мушу шиер оқулмай қалмайду. һәр йили онлиған йиғин вә паалийәтләргә «бир болсун мусулманлар һәрәмни қоғдаш үчүн. нел саһилидин тартип таки кашғәр тупрақлириғичә» дегән мушу мисралар баш тема қилип ишлитилиду. мана бу вәҗидин Һиндистан, Пакистан  бингал җумлидин пүтүн җәнубий асияда, »кашғәр«ниң вә уйғурларниң тонулушға аҗайип чоң рол ойниған дейәләймиз. шуңа һазирқи чағда шәрқий туркисан десә билмәйдиған Пакистанлиқлар вә Һиндистанлиқ мусулманларму »кашғәр« десә дәрһал билиду вә бу мәшһур шиерни әскә алиду. бу шиерни мулаһизә қилғандиму муһәммәд иқбалниң шу дәрврдики қәшқәр вәзийитидин һәқиқәтәнму толуқ хәвәрдар икәнликини асанла көрүвалғили болиду.  бу һәқтә нурғунлиған тәтқиқатчиларниң һәр хил қарашлириму бар. шиердики »нил саһилудин тартип кашғәр тупрақлириғичә« дегән мисрада талланған сөзләрниң семволлуқ мәниси, ички маһийити вә шу дәвр шараити билән болған мунасивитини кәң даирилик мулаһизә қилидиған Пакистанлиқ устазлар биләнму учрашқан идим.
улар «иқбал немә үчүн »нил саһилидин тартип кашғәрғичә« яки »қаһирәдин кашғәрғичә« дәп ишләтмәй, сөзлүкләрни шунчә зорлиған һалда  »нил саһилудин тартип кашғәр топрақлириғичә« дәп ишләткән? буни әстайидил мулаһизә қилиш лазим. чүнки әйни чағда Мисир ислам маарипниң мәркизила әмәс, бәлки Һиндистан, Маракәш, Тунис, Иран Қатарлиқ нурғунлиған мусулман дөләтлиридә баш көтүрүшкә башлиған йеңи дәвр исламЧилиқ идиологийә еқиминиң мәркизи иди. шуңа шиердики нил дәряси исламЧилиқ идиологийә еқимиға вәкиллик қилса, қәшқәрниң қурғақ тупрақлири, әйни чағдики қәшқәрниң дәл әнә шу иддиологийәлик ойғунушқа тәшна икәнликигә вәкиллик қилиду. демәк пүтүн ислам дуняси қайтидин ислам иддийолгийәси әтрапиға уюшуп, әслигә қайтқан әһвалдила һәрәмни йәни ислам денини шундақла пүтүн үммәтниң бирдәкликини қайтидин бәрпа қилғили болидиғанлиқини оттуриға қойған»  дәп сөзләп бәргән иди.
буниңдин башқа йәнә иқбалниң шиирлар топлимида »миски хотән« дегән сөзниңму бир қанчә йәрдә ишлитилгәнликини көргән идим. йиғинчақлап ейтқанда алламә муһәммәд иқбални «әйни чағдики шәрқий туркистан вәзийити вә хәлқидин хәвири бар һәмдә ислам дунясиниң ғимини йегәндә бизниңму ғимимизни йейишни қәтий унтумиған бир шаир» дейәләймиз.
 
алламә иқбал билән муһәммәд әмин буғра һәзритимниң учришиши
1930 – йиллири пүтүн шәрқий түркистанда баш көтүргән азадлиқ һәрикитиниң рәһбәрлиридин хутән фиронти баш қомандани вә  1933 – йили 12 – ноябирда қурулған «шәрқий түркистан ислам җумһурийити»ниң қурғучи рәһбәрлиридин бири шундақла диний алим, шаир, язғучи, тарихшунас вә улуғ дөләт әрбаби муһәммәд әмин буғра һәзритим 1958 – йили 27 – априлда Пакистанниң лаһур шәһиридә өткүзүлгән алламә иқбални хатириләш йиғиниға мәхсус тәклип билән қатнишип орду тилида нутуқ сөзлигән вә алламә муһәммәд иқбал билән елип барған учришишлирини мундақ чүшәндүрүп өткән иди:
төвәндә муһәммәд әмин буғра һәзритимниң шу йиғинда сөзигән нутиқиниң уйғурчә тәрҗимисини өз пити диққитиңларға сунимиз:
** *** ***** **** ***** **** ***** ***** ***** **
 
лаһур шәһиридә өткүзүлгән «алламә иқбални хатириләш йиғини»
иқбал билән бир түркистанлиқ көчмән[8]
1958- 04-27
 
һөрмәтлик рәислирим вә мөһтирәм йиғин қатнашқуЧилири! мәрһум алламә муһмәд иқбални хатириләш мурасимиға қатнашқатлиқимдин һес қиливатқан шатлиқим чәксиздур.
мән ордучә анчә яхши сөз қилалмаслиқим мумкин. шундақтиму силәргә йәнила ордучә нутуқ сөзләшни лайиқ таптим. чүнки Пакистанлиқ мәлум бир шаирниң «забани яримән түрки, вә мән түрки нәмиданәм» «сөйгүниминиң тили түркчә әмма мән түркчә билмәймән» дегән шиериниң нишани болуп қилишни халаймаймән.
мәрһум устаз әлламә иқбалниң дуняға мәшһур ислам дунясини ислаһ қилис нәзирийәсиниң нәқәдәр тоғра вә зөрүр болған бир ислаһат йоли икәнлики пүтүн дуня мусулманлириниң нәзиридә күнсири техиму рошәнләшмәктә. чүнки униң пүтүн өмри бойичә илгири сүрүп кәлгән һәқиқий ислам нәзийәси, милләт нәзирийәси, вәтән нәзирийәси, мадди вә мәнивий түрмүш нәзирийәси, гәрчә бәзи кишиләр тәрипидин «әмәлийләштүрүш қейин нәзрийәләр» дәп қаралсиму, әмма мениң қаришимчә мусулманлар иқбалниң һаятқа болған қарашлирини өзләштүрмәй туруп вә иҗтимаий һаятини униңға көрә рәткә салмай туруп, бүгүнки дәврдики бөһранлардин қутулушниң йолини тапалмайду.
бу йиллиқ ислам дуняси саяһитим җәрянидики көздин кәчүргәнлиримгә асасән, иқбалниң пикрини өзләштуриватқанларниң сани интайин тез ашмақта дейәләймән. әң күчлүк үмидим шүки, бу алий нәзирийә һаман бир күни әмлийлишиду һәмдә шу арқилиқ алламә иқбалниң ислам тарихида әбәдийләшкән катта байлиқ икәнлики оттуриға чиқиду. мән бу йәрдә алламә иқбал билән көрүшкән чеғимда һасил болған хусусий қарашлирим вә бизниң азадлиқ күришимизниң әң зулмәтлик дәвридә алламә иқбалниң йолимизға қандақ нурлуқ чирағларни яғқанлиқини силәргә қисқичә сөзләп өтмәкчимән.
шәрқий түркистанда 1931 – йилидин 1934 – йилиғичә давамлашқан азадлиқ урушимиз қанхор Русийәниң арилишивелиши түпәйлидин өз изида тохтап қалди вә миллий қисимлиримиз тарқилип кәтти. шуниң билән мән Һиндистандин панаһлиқ тилидим. бу җәрянда лаһорға келип мәрһум алламә муһәмәд иқбал билән көрүштүм. һиҗритим җәрянида һималая тағлиридин өтиветип язған бир әрәбчә шиеримни устаз иқбалға тәқдим қилдим.
и һималая! тур орниңдин ярдәм қил бизгә!
бишимизға бала елип кәлгән заманға қарши
чүнки сән бизниң анимизсән, мәңгугичә шундақсән
биз сениң әвладлириң, и қәһриманларниң аниси!
(муһәммәдәмин буғра – 1934)
дегән бу шииримни оқуп устаз иқбал интайин тәсирләнди. маңа интайин көйүмчанлиқ билән тәсиллиләрни бәрди. азадлиқ күришимиздә чоқум ғәлибә қилдиғанлиқимиздин хуш хәвәрләрни бәрди.
(нутуқ җәрянида иқбалниң башқа нурғун есил нәсиһәтләрни өз ичигә алған шииерлирини йеғин иштиракЧилири билән бирликтә хатириләп өтүш толиму яхши болғудәк, дәп ойлидим вә мәрһум алламә иқбалниң охшаш болмиған әсәрлиригә чечилған бизгә мунасивәтлик шиер дурданилиридин бәзилирику оқуп өттүм)
алламә муһәммәд иқбал маңа нәсиһәт вә тәвсийәләрни қилғандин кейин «пәямә мәшриқ» намлиқ мәшһур әсиридин бир том һәдийә қилди. мән китапни елип дәрһал ачтим,  түнҗи болуп көзүмгә челиққан шиер «һиҗаз төгичисиниң нахшиси» намлиқ қәсидисидә орун алған муну шиери иди.
«вәтиниңниң йерик қумлири
сениң путуңға гоя ясиминдур и хотән!
кейиклириңгә охшаш ләрзан йолуңни давам қил!
техиму тез қәдәм ташла! мәнзилимиз толиму йеқин!»
китапни түнҗи варақлишимдила көзүмгә Чилиққан бу шеир мәндә күтүлмигән бир һаяҗан яратти. шиерда мән туғулуп өскән хотән шәһириниң исми хитаб қилинмақта иди. вәтинини сөйидиған кишигә нисбәтән вәтәнниң йерик қумлириниң худди юмшақ ясимин гүлигә охшаш тәсвирлиниши билән ахири ишқа ашидиған нишанниң йеқинлиқи һәққидики хушхәвәр муҗәссәмлишип кәткән иди. бу шиерини оқуп қандақ чоңқур һаяҗанға чөмүлгинимни силәрму тәсәввур қилалайсиләр. бирақ һазир шуни әпсусланған һалда қистуруп өтәйки, бу учришиштин бир қанчә күн кейин мән Һиндистанни ташлап кетишкә мәҗбур болдум. шуниңдин кейин мәрһум алламә иқбални қайта зиярәт қилиш пурситигә еришәлмидим.
бу йәрдә иқбалниң мустәмликә астида қалған Түркий хәлқләргә мунасивәтлик алий қарашлирини ипадилигән бир қанчә шиерини оқуп өтмәкчимән.
устаз алламә муһәммәд иқбал «түрклүкниң чүши (арзуси)» намлиқ шиеридә Түркий хәлқләрниң бу һалға чүшүп қалғанлиқиниң сәвәблирини вә мубтила болған ечинишлиқ һаләттин қутулушиниң йолини мундақ тәсивириләп бериду.
«түрклүкниң чүши (арзуси)»
нурғунлиған җәйнамазлиқ вә сәллиликләр қарақЧилиқ қиливатиду
нурғунлиған  хиристиян әвладлири ач көзлүк қиливатиду
нәтиҗидә, дин вәмилләтниң кейимлири парчә парчә йиртиливатиду
вәтән вә дөләтниң тони парчә парчә титилип кетиватиду
түрклүк нахшиси оқулуватиду.
мениң қолумда пәқәт мусулманлиқла қалди.
бу нурму үстигә чүшкән әхләт – чавалар арсида өчүп қалмиса болатти.
сәмәрқәнт вә бухара (түркистан) земини қоршавда қалмақта….
түрклүк нахшиси оқулуватиду.
әтрапимға, қанчә узақларғичә бақсамму йәнә хәтәр һалқиси.
түйүқсиз сәмәрқәнт земини йерилиду
вә темурниң мазиридин бир нур өрләп чиқиду…
бу нурниң апақ җилвисигә шәпәқ рәңги арилашқан…
бир сада өрләйду:
«мән темурниң руһимән!!!
гәрчә түрк мәрдлири қоршавда қалған бир әһвалда болсиму
аллаһниң хаһишини һәргиз қоршивалғили болмайду.
әҗиба түрклүкниң һаятлиқ шараити шунчә еғир күнгә қалдиму ки,
әсир түркәр азад түркләрниң һимайисидин мәһрум қалсун?!!!
и (ислам байрақтари) түрклүк! өзәңни қайтидин рәткә сал!!!
дуняға йеңи бир инқилап үлгисини көрсәт?!!!»
әлламә муһәммәд иқбал йәнә бир шииридә түркистан түрклириниң һазирқи ечинишлиқ ақивитиниң асаслиқ сәвәбини чүшүнәлмәйватқанлиқини вә бу қәһриман түрк әвладлириниң бундақ һалға чүшүп қалғанлиқидин қаттиқ тәәҗҗуплиниватқанлиқуни ипадиләп мундақ дәйду:
һеч киши аллаһниң тәқдириниң мәнтиқисини чүшүнүп йетәлмәйду
ваһаләнки темур түрклириниң  османли түрклиридин һеч қандақ кәмчиллики йоқти.
йәнә бир шиерида  түркситан түрклирини, чоқум темурниң мираси болған җасарәт, азадлиқ вә қәһриманлиққа охшаш барлиқ қиммәтлик җәвһәрлирини издәшкә чақирип қилиду һәмдә бу қиммәтлик парлақ тарихий мирасини унтуйдиған болса, инсаний шан – шәрипидин вә пүтүн һаятлиқ имканийәтлиридин мәһрум қалидиғанлиқини қаттиқ әскәртиду: 
темурниң қиммәтлик мираслирини кочиға атқан бир милләт
нә намрат, нә султан болуп яшашқа лаяқәтлик болалмайду
һөрмәтлик әпәндиләр! алламә муһәммәд иқбалниң ислам дунясиға мирас қалдурған қиммәтлик һекмәт хәзинилирини қиммитигә яриша мәһкәм бағриға бесиш үчүн бу йәргә топланғанларниң тиришчанлиқи вә җасаритини көрүп мәнму җасарәт алдим. бу мунасивәт билән һәммиңларға сәмимий тәбириклиримни сунимән һәммиңларға чоңқур һөрмәт билән салам ейтимән.
әссламу әләйкум вәрәһмитуллаһи вәбәрәкатәһу.
***** **** **** ***** *** *** ****** ****** ****
киләр һәптилик аңлитишимизда   алламә муһәммәд иқбалниң шәрқий туркистан һәққидики көз қарашлири, нәсиһәт вә тәвсийәлири шундақла елан қилған баянатлириға мәхсус орун аҗритипла қалмастин,  муһәммәд иқбалдин кейинки Пакистан рәһбәрлириниң шәрқий туркистанлиқларға тутқан иҗабий вә сәләбий позитсийәлири, шәрқий түркистанниң улуғүар рәһбәрлиридин рәһмәтлик иса йүсүп алптәкин билән Пакистанниң даһиси муһәммәд әли җиннаһ, дөләт рәиси генерал әюпхан, баш министири муһәммәд әли буғра Қатарлиқларниң учришиши, генерал зияулһәқниң шәрқий түркистанлиқларға болған муһәббити вә кийинки Пакистан сиясийонлириниң  хиянити Қатарлиқ темилар силәрни күтиваатқан болиду.

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз