roh durdaniliri 8-san


8-mart xanim – qizlar küni üchün teyyarlandi

tang ziyasi yoqmidur

mikrofunda: qaraxan

bu qara hijran tünining intihasi yoqmidur,
wesli didar künlirining iptidasi yoqmidur?
ölgüdek janimgha tegdi héjir axshami yaman,
bir xewer kelse ne bolghay, tang sabasi yoqmidur?
bir nepes yüz yil bilindi intizarliq destidin,
teshna’i qelbim üchün nesh’u nemasi yoqmidur?
örtidi jismimni herdem dilda yalqunlap köyük,
xeste dilge bir shipa dora-dawasi yoqmidur?
yar xiyali birle soldum, yetti ömrümgه xazan,
ten’ge jan bexsh etkili köklem hawasi yoqmidur?
bu judunluq deshtliri keng, méni azdurdi talay,
emdi yol körsetküchi bir rehne masi yoqmidur?
ketmigey armanda ötkür közde qanliq yash bilen,
yirtqili tün perdisini tang ziyasi yoqmidur?

xejle

mikrofunda: qaraxan

xejle, xa’inlarey, xejle, bu elning malini xejle,
yétishmey qalisiler u hem élip sen janini xejle.
xénimgha osma dep xejle, bégimge tasma dep xejle,
talan-tarajidin qalghan parche nanini xejle.
déhqan’gha achquzup bozni, dukan’gha toqutup bozni,
sélip alwanni yüz qatlam, ichip sen qaniti xejle .
kölide béliqi köp dep, yer asti bayliqi köp dep,
qedemde ming tépip hiyle, échip sen kanini xejle.
palani aqchidur-kökchi, bu ötkürmu yaman doqchi,
dep parchilap bu milletni, sétip wijdanini xejle.

========================

8-mart xanim – qizlar küni üchün teyyarlandi

« ayalning ismi yoq », undaqta qedir – qimmitichu?

mikrofunda: abdusalam niyaz uyghur

« ayalning ismi yoq » déyish arqiliq, ayalning qedir –qimmitini yoq qilghan melum chüshenchige bir jawap bolsun dep bu mawzuni qoydum.
zamaniwiyliq ayalni öydin chiqirip, öyini chéqiwetti. ayalni qayil qilish üchün, uninggha öyni « bu séning türmeng » dep tonushturdi. bu sheytani tewsiyege aldan’ghan medeniy ayallar öyini terk etti.
ularning bu ayallargha öyining ornida tonushturghan nerse néme idi? kocha – koylar, talla bazarliri, köngül échish makanliri, zawut, organ, dukkan, ishxana, ammiwi teshkilat… Qatarliqlar idi. lékin bularning héchqaysisi öyning ornini alalmidi. ayal öyge düshmen, talagha ashina qilindi. 
epsus, tala uni qoghdiyalmidi. elwette qoghdiyalmaytti. talagha chaqirghanlar uni himayisiz, qoghdighuchisiz qalsun dep chaqirghanidi. uni talagha chaqirghanlar, uni « tawar »gha aylandurushqa intilidighanlar idi.
ayal ular üchün yasandi, boyandi, upa – englik sürkidi. ular üchün pulini, waqtini, hayatini xejlidi. öydin chiqirip siritqa meptun qilghan, talaning « tawari »gha aylandurghan her ayalni, ular loq we könük xéridar süptide da’im alqishlidi. démisimu ehwal shundaq idi. ayal érishish üchün xejleytti, xejlesh üchün pul tapatti.
netijide ayal « ana » ikenlikini unutti. chünki u özige yatlashqanidi. talagha béqin’ghan hayatning aldirashChiliqini héchqandaq bir ayal « ana »liq süpiti bilen birge élip mangalmaytti. u nazinin yelkisi bu éghir yükni kötürelmeytti. emeliyettimu shundaq boldi. chiqip tashlighan öyining ornigha dengni dessetti. « chéqiwetti » dégen waqtimda, elwette, töt tamni nezerde tutmidim. bu bir oxshitish idi. xuddi ayalning ayalliq rolini püchekleshtürgendek, öyning ijtima’iy hayattiki rolini püchekleshtürdi.
künimizde öyler köpinche ikki kishilik méhman kütüsh idi. dada ishqa, ana ishqa, bala yeslige mehkum. néme dégen güzel hayat!!! siz buni a’ile déyelemsiz? a’ile bolalmighanliqi hemmige melum. netijide eng bashta perzent sanini azaytishqa qayil qildi. démisimu, öydin chiqqan ayal buninggha qayil bolushqa mejbur idi. bashqa shekilde talagha chiqalmaytti. uning nezride özini sirittin ayrip turidighan her amil bir tosaq idi. buning ichige perzent, hetta ayalidin « ayalliq » telep qilghan érimu kiretti.
a’ilesizlikning merkiz bolghan gherp elliride modrin ( zamaniwi ) ayallar tughmaydu. ötkende qibris rim hökümiti her toghut üchün 60 ming dollar béridighanliqini élan qildi. bilimen, ayallarni tughushqa yenila qilalmaydu. perzentni özi üchün bihude japa tartish dep qaraydighan bir ayalni qandaqmu toghushqa qayil qilalaysiz? bolupmu « kolliktip méli »gha aylandurush üchün ichidiki « ana » öltürülgen modrin ayal, fitretning chuqanini tashtek qétip ketken dili bilen qandaqmu angliyalisun?
qoligha itning tasmisi tutquzup qoydi we « bala baqma, it baq » déyishti. modrin ayal özimu hés qilmastin itni perzentning ornigha dessetti. perzentining japasigha razi bolushtin qachqan ayal, itning japasigha razi boldi. bu xuddi bir erning japasigha razi bolushtin özini tartip dilidin a’ilini chiqirip tashlighan’ayalning, erlik mes’uliyet tuyghusidin mehrum mes’uliyetsiz, ippetsiz erning derdini tartishqa razi bolushigha oxshaytti.
musulman ayal aldi bilen birinchi öyi bolghan tesettur ( hijap )ni, andin ikkinchi tesetturi bolghan öyini qoghdaydu. bu, allah telimatlirigha ri’aye qilghan ayalgha allah ning bexsh etken lutpidur.
shundaq, islami tesettur uning birinchi öyidur. beziler tesetturgha « ikkinchi tire » süptide qaraydu. bu ashqunluqtur, fitretke zittur. tesettur mu’min ayal üchün ijtima’iy munasiwetlerni shekillendüridighan bir telimattur. yat jinis bilen ijtima’iy munasiwet ornatqanda, « insan »liqini « chishi»liqining aldigha qoyidu. buni tesetturi arqiliq emelge ashuridu we yat jinisqa « men bilen insanliqim üstidin munasiwet ornat » deydu.
tesetturni ikkinchi tire dep qaraydighan ashqun chüshenche, uni musulman ayalning meyli yalghuz bolsun yaki bashqilar bilen bille bolsun tirige oxshash uningdin ayrilmas bir parche süpitide köridu. bu demalliqqa « hushyarliq » tek körünsimu, tégi tektidin élip éytqanda fitretke zit we mejburi ikenliki melum bolup turidu. fitretke mas bolmighan her xil dindarliq körünüshining ziyan keltürüp chiqiridighanliqi muqerrer. bu ya tedbiqlighuchining mu’amile, qilmish, ijtima’iy munasiwet we chüshenchiside yaki qarshi terepte selbiy tesir qalduridu, özini hés qilduridu.
tunji öy bolghan islami tesettur, musulman ayal bilen hemishe birge bolidu. musulman ayal qeyerge barsa, umu shu yerge baridu. mana bu seweptin u « öy »liktur. tesetturi élip tashlinip kochigha chiqirilghan bir ayal, bu seweptin öyi xaniweyran qilin’ghan bir ayaldur.
« tunji öyi » bolghan tesetturini qoghdiyalmighan ayalning, « ikkinchi tesetturi » bolghan öyini qoghdishi besi müshküldur. mana bu seweptin heqni namayen qilghan bir tesettur, möjizidur.  
dunyaning ayal noqtisidin qeyerge qarap kétiwatqanliqigha zeng sélip qarap béqing. ene shu chaghda néme üchün möjize dégenlikimni hés qilisiz. tesetturning erkinlikning simwoli ikenlikidin ibaret heqiqetni, hörlük shu’ari bilen « tawar »gha aylandurulghan’ayalning béshidiki dertlerge nezer tashlighan waqtingizda téximu yaxshi chüshineleysiz.
ayal bi’aram bolidighan bolsa, qedir – qimmetsizleshtürüsh heriketliridin bi’aram bolushi kérek. ayalning ismi bolmisa, uninggha bir isim tapqili bolidu. emma qedir – qimmiti bolmischu? u bashqa isimlargha oxshash « qoydum » déyish bilenla hel bolidighan mesile emes.
ayalni qedir – qimmitidin ayrip tashlighanlar, uninggha « baha » qoyidu. chünki ularda qedir – qimmet yoq, pul jiq. shunga ular « pul bérip alimiz » dep oylaydu.
 ayal, qedir – qimmetsizleshtürüsh qilmishigha qurban bolushni xalimisa, « e’uzu billahi mineshshaytanir rejim » désun. shundaq désunki, sheytanlar uningdin yiraq tursun. 

menbe: undidar sehipiliri

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz