сиясәт сәһниси 10-сан


ғулҗа вәқәсиниң 21йиллиқи мунасивити билән тәйярланған алаһидә сан!

әссаламу әләйкүм уйғур нидаси тор радиосиниң әзиз аңлармәнлири, сиясәт сәһниси программимизниң 10-саниға хуш кәлдиңлар.

бүгүнки программимизда ғулҗа инқилави тоғрисида сөһбәт елип баримиз

мән риясәтчи абдусалам нияз. 1997 – йили 2 – айниң 5 – күни йүз бәргән вә әйни чағда хәлқарада хели зор тәсир қозғиған ғулҗа инқилабиниң 21 – йилиға қәдәм қойған бу күнләрдә, дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур тәшкилатлири вә уйғур җамаәтлири, худди 21 йил бурунқидәк зор һаяҗан вә қизғинлиқ кәйпияти ичидә ғулҗа инқилабиниң 21 – йиллиқини хатириләш вә ғулҗа шеһитлирини яд етиш үчүн пүтүн дуня миқясида Хитай һакимийитигә қарши наразилиқ намайишлирини вә түрлүк шәкилдики хатириләш паалийәтлирини өткүзүшкә башлиди. мениңчә мәйли вәтән ичидики хәлқимиз болсун яки вәтән сиртидики муһаҗир уйғурлар болсун һәр йилидики бу күнни мәңгү есидин чиқармайду вә әзиз қәһриманлирини мәңгү яд етиду……мениңчә бу күндә радио алдидики сизму худди маңа охшашла азаблиқ һесларға толған болишиңиз мумкин. һәқиқәтән бу уйғур хәлқи үчүн интайин азаблиқ бир өтмүштур! ундақта мән алди билән бүгүнки сөһбитимизгә иштирак қилған қиммәтлик меһманлиримизни радио алдидики достларға тонуштуруп өтәй:

Норвегийәдә турушлуқ уйғур зиялиси вә актип сияси паалийәтчи сәид әкрәм әпәнди

Түркийә һаҗитәпә университети оқутқучиси, Түркийә ситратигийилик чүшәнчә иниститоти мутәхәсиси вә дуня уйғур қурултийи муавин рәиси доктор әркин әкрәм әпәнди.

Канадада турушлуқ уйғур зиялиси вә жорналист гүлшән абдуқадер ханим

соал: һөрмәтлик сәиди әкрәм әпәнди әйни йиллири вәтинимиз шәрқий түркистанда йүз бәргән 5-феврал вәқәсигә нисбәтән сизгә әң чоңқур тәсир қилған вә әстин чиқиралмайдиған иш нимә?

гүлшән абдуқадер ханим 5-феврал вәқәсиниң келип чиқиш сәвәби нимә? сиз 5-феврал архиплири ниң аптори болуш сүпитиңиздә бу вәқәниң маһийитигә қандақ қарайсиз? бу вәқә Хитай һөкүмити тәрипидин худдий 2009-йили йүз бәргән 5-июл үрүмчи чоң қирғинЧилиқиға охшашла <ئۇرۇپ ، چېقىش، بۇلاش ۋەقەسى>дәп бекитилгән. әмма Хитай ахпаратиниң хәвәрлиригә қарайдиған болсақ болупму википидеядики 5-феврал ғулҗа вәқәси һәққидики баянда мундақ қурлар елинған: <ئەينى يىللىرى شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرىدا سوۋېتنىڭ تەسىرى بەكرەك كۈچلۈك ئىدى، شۇ سەۋەب ئۇلار شۇ يىللاردا Хитайنىڭ جەنۇبىي دېڭىز رايونىدىكى خەنزۇلاردىنمۇ بەكرەك مەدەنىيەتلىك ۋە كېيىنىش، يۈرۈش –تۇرۇشتا غەرپلىكلەر بىلەن ئوخشاش ئېقىمدا ئىدى. شۇ يىللىرىدىكى سوۋېت بىلەن بولغان چېگرا سودىسىدا بىر قىىسىم ئۇيغۇرلاردا تېزلا بېيىپ كېتىش ھادىسىسى يۈز بېرىپ، كىچىك خوتۇن ئېلىش، خىرويىن چېكىش، ھاراق ئىچىش، قىمار ئويناشتەك ئەھۋاللار ئېغىرلاشتى. غۇلجا يەنە ئەيدىس كېسىلى بولغۇچىلارنىڭ سانى ئەڭ كۆپ رايونلارنىڭ بىرى ئىدى. شۇ يىللىرى ئابدۇخېلىل ئىسىملىك ياش ھۆكۈمەت تەستىقىنى ئالماستىن غۇلجا ياشلار مەشرىپى كومىتېتىنى قۇرغان ۋە كىشىلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ ۋەقە تۇغدۇرغان ........>демәк бу хәвәрниң өзидиму әйни йиллири абдухелилниң уйғур яшлирини яман йоллардин тосуп, яхши ишларға йетәклигәнлики испатлинип турупту. әмма Хитай һөкүмити бу вәқәниң әсли маһийитини пүтүн дунядин йошурди вә таки бүгүнгичә бу вәқә һәққидә уйғур хәлқи үчүн бирәр җаваб бәргини йоқ! ундақта сиз бу вәқәниң башламчиси болған мәрһум абдухелил һәққидә қандақ тәпсилатларни билисиз?

соал: әркин әкрәм әпәнди 1997-йили вәтинимиз шәрқий түркистанда интернет техи унчә кәң омумлашмиған бир дәвр болуп, мушундақ бир дәврдә йүз бәргән бу чоң вәқә хәлқарадиму интайин зор тәсир пәйда қилалиған. әйни йиллири бу вәқә қандақ бир йосунда чәтәл җамаитигә аңлитилди? Хитайниң бу һәқтики инкаси нимә?

соал: гүлшән абдуқадер ханим 5-феврал вәқәсиниң арқа көрүнүшини Хитай даирилири, шу йиллардики даңлиқ диний өлүма абликим мәхсум шагиртлирини ғулҗиға дин тәрғибати үчүн әвәткән, бу җәрянда ғулҗида мәшрәп намида йиғилиш өткүзүлүп кишиләрниң идийисиниң радикаллишишиға зор тәсир көрсәткән вә ақивәт вәқә садир болған дәп қариған, сиз булар тилға алға мәшрәп арқа көрүнишигә қандақ қарайсиз?

сәиди әкрәм әпәнди 1997-йили 5-феврал вәқәсидин кейин 2014-йили йүз бәргән йәкән вәқәсиму уйғурларниң йеқинқи заман тарихидики Хитай таҗавузЧилириға қарши елип барған кәң көләмлик , тәсир даириси хелила зор болған инқилапларниң бирси һесаблиниду. әмма қарайдиған болсақ шуни һес қилимизки 1997-йили йүз бәргән ғулҗа вәқәси билән 2014-йили йүз бәргән йәкән вәқәсиниң келип чиқиш сәвәблиридә адәмни һәйран қалдурғидәк охшашлиқлар бар. мәсилән, ғулҗа вәқәсиму рамазан айлириниң қәдир кечисидики аялларниң йиғилип кеЧилик ибадәт қилиши сәвәблик тутулуп кетиши вә әрләрниң адаләт тәләп қилиши билән башланған , йәкән вәқәсиму дәл рамазан айлириниң әң ахирқи күни кечиси рамазанни узитип, роза һейтни күтүвелиш сәвәбидин аялларниң кечидә йиғилип ибадәт қилиши билән тутқун қилиниши вә әрлириниң адаләт тәләп қилиши билән башланған. бу икки вәқәниң келип чиқиш сәвәби ,вәқә болуштин аввал бу районларға дин тарқатқучиларниң сирттин келип қелиши вә бу йәрдики хәлқ аммисини наһайити тез сүрәттә бирликкә кәлтүрәлиши. вәқә йүз бәргән вақитлириниң охшашла рамизан айлирида болиши сизчә тәсаддипийлиқму яки Хитай һөкүмитиниң пиланлиқ һалда , уйғур хәлқиниң өз етиқадиға болған һөрмити, муһәббитидин пайдилинип қәстән, пиланлиқ һалда елип берилған қирғинЧилиқму?

әркин әкрәм әпәнди уйғур хәлқи Хитай мустәбит коммунист һакемийитиниң һөкүмранлиқи астида 68-йилдин бери мисли көрүлмигән езилиш, хорлиниш вә бастурулушларға дучар болуп кәлди. буниңдинму еғир болғини уйғур хәлқи дуч келиватқан бу дүшмән буниңдин нәччә миң йиллар аввалла <سۈنزىنىڭ ھەربىي ئىشلار دەستۇرى>ға охшаш һейлә – микир илмини тәтқиқ қилип җаһандарЧилиқ қилған әң әшәддий мәхлуқ икәнликини гәрчә билсиму әмма йәнила йиллардин бери Хитайниң шу һейлә нәйрәңлириниң қурбани болуп кәлди. сизчә бундақ болишидики сәвәб нимә? 5-феврал ғулҗа қирғинЧилиқи вә шуниңдәк вәтинимиздә йүз бәргән уйғур хәлқимизгә қаритилған бу чоң қирғинЧилиқлардин хәлқимизниң қәһриман, қорқмас роһиға апирин ейтиш, шеһидлиримизни шәрәп билән яд етиш билән биргә, бу вәқәләрдин қандақ савақларни елишимиз лазим? һазирқидәк вәтинимиздики барлиқ хәлқимизниң дуня билән болған алақиси үзүветилгән бир шараитта дүшмәнниң қилтақлириға чүшүп биһудә қурбанлиқларни бәрмәсликимиз үчүн қандақ қилишимиз керәк?

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз