siyaset sehnisi 7-san


doktor erkin ekrem ependi we doktor memet’imin ela ependi bilen söhbet

essalamu eleyküm uyghur nidasi tor radi’osining eziz anglarmenliri, siyaset sehnisi programmimizning 7-sanigha xush keldinglar.

bügünki programmimizda nöwettiki uyghurlar duch kéliwatqan mesililer, Xitay weziyiti, shundaqla xelq’ara qizziq noqtilar üstide söhbet élip barimiz

bügünki söbetdashlirimiz:

siyaset sehnisi programmimizning da’imliq mihmini Türkiye hajitepe uniwérsitéti oqutquchisi, Türkiye sitratigiyilik chüshenche inistitoti mutexesisi doktor erkin ekrem ependi.
awistiraliyedin pisxilogiye doktori: memet’imin ela ependi.

erkin ekrem ependi yéqinda sherqiy türkistanda közge körün’gen uyghurlarning biri shuningdek shöhret qazan’ghan tébbiy ilim tetqiqatchisi xalmurat ghopurning namelum «siyasiy seweb» ler tüpeylidin tekshürüshke élip kétilgenliki melum boldi. siz bu ehwalgha qandaq qaraysiz? siyasiy sahe bilen anche köp alaqisi bolmighan tibbiy sahediki bireylenning siyasiy seweb bilen tekshürülüshi némidin dérek béridu?

memtimin ela ependim biz yéqinda Xitayning hökümet axparat wasitiliridin wetinimiz sherqiy türkistanning herqaysi jaylirida 2017-yilining özidila dölet meblighi bilen her bir nahiye sheherlergiche türkümlep <يىغىپ تەربىيىلەش مەركىزى教育转化中心> qurulushi üchün xéridar chaqirghan uxturushlirini köplep uchrattuq. sizche bu xildiki yépiq terbiyilesh orunlirigha hökümetning zor meblegh ajritip qurulush élip bérishidiki seweb nime? yighip terbiyilesh merkezlirining mahiyiti nime? ishenchlik menbelerdin melum bolishiche wetinimizde terbiyileshke élip kétilgen kishilerning nisbiti omumiy nopusning 10présentidin ashidighan bolup, terbiyileshke élip kétilgenlerning köplep ölüp kétishidek ehwallar intayin éghir yüz bériwatqanliqimu tilgha élinmaqta. zulum bu derijige barghanda chet’eldiki uyghurlar wetendiki a’ile tawabatlirigha qandaq usulda yardem qilalishi mumkin? bu zulum heqqide xelq’ara qanun organlirigha erz shikayet qilish imkaniyitimiz barmu? qandaq qilishimiz kérek?

erkin ekrem ependi 9-yanwar küni Amérika dölet mejlisi we hökümitige qarashliq bolghan Xitay ishliri komitétining bashliqliri mexsus uyghurlarning weziyiti heqqide bayanat élan qildi. ular nöwette uyghur élide yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq depsendiChilikining aqiwitining intayin xeterlik ikenlikini agahlandurdi. bu bayanatning meqsidi nime? bu bayanatning Xitaygha bolghan tesiri we uyghurlarning zulmini yéniklitishte qandaq roli bar?

memtimin ela ependim hemmimizge melum, dunya intérnét uchur dewride turuwatidu. intérnét uchur dunyasi kishilerning munasiwet torida zor yüksilishlerni élip kélish bilen birge, téximu köp kishiler siyasiy pa’aliyetliridimu intérnét dunyasining qolayliqidin paydilinip xelq’araliq siyasiy pa’aliyetlerni élip baralaydighan boldi. mesilen, gowén’güy weqesi, ereb bahari dégendek nurghun weqeler intérnét uchur dewri ewzellikining roshen namayendisi bolalaydu. shundaqla, Tunistek döletlerning ereb bahari shamilida eslidiki mustebit hakémiyet tüzümdin démukratik tüzümdiki döletke aylinalishida elwette uchur dewrining zor töhpisi barliqini inkar qilalaymaymiz. derweqe, yéqinda bir qisim uyghurlarmu uchur dewrining ewzellikidin paydilinip intérnét dunyasida xelq’araliq imza toplash pa’aliyitini bashlidi. igilishimizche bu pa’aliyetning pütkül dunya miqyasidiki qollash nisbiti téz sür’ette éshiwétiptu. undaqta siz bu xildiki imza toplash pa’aliyitining ehmiyitige qandaq qaraysiz? uyghurlar bu xil usullarda xelq’araning qollishini qolgha keltürelemdu? uyghurlar siyasiy heriketliride intérnét dunyasining küchidin qandaq paydilinishi kérek?

erkin ekrem ependi biz awwalqi programmilirimizdimu Xitay iqtisadida éghir krézis yüz béridighanliqigha da’ir söhbetlerni uyushturghan bolsaqmu lékin bu yil iqtisadiy krézis yüz bérishige da’ir mulahizilerning hemme yerni qaplap kétishi, bizning bu mesiligimu diqqet qilishimiz zörürlikini hés qildurdi. chünki bu yil kirishi bilen chet’eldiki her qaysi médi’alarda Xitay iqtisadining halak bolushigha da’ir xewerler köplep bériliwatidu. Xitayning nurghun siyasiy tehlilChiliri hetta Xitay iqtisadida aldimizdiki bir nechche yildila éghir krézis yüz béridighanliiqigha da’iri arqa arqidin her xil köz qarashlarni otturigha qoyush bilen bilen Xitay ahalilirini bu iqtisadiy krézistin qandaq saqlap qélish heqqide köplep uchur bériwatidu. bu heqtiki qarashliringiz nime? Xitaydiki iqtisadiy krézis uyghur weziyitige qandaq tesir körsitishi mumkin? uyghurlar bu xil iqtisadiy krézistin qandaq mudapi’elinishi kérek?

erkin ekrem ependi we memtimin ela ortaq : 10-yanwar küni erkin asiya radi’osida Amérikining muhim tetqiqat merkezliridin bir bolghan wilson merkizi ötken ayda Xitayning uyghur aptonom rayonida 1957‏- we 1958‏-yilliri arisida élip barghan «yerlik milletchilerge qarshi herikiti» toghrisida bir yürüsh tarixiy arxiplarni élan qilghanliqi toghrisidiki xewer élan qilinip weten sirtidiki uyghurlar arisida zor qiziqishlarni peyda qildi. xewerde déyilishiche bu arxiplarda eyni yillardiki uyghur siyasiy rehberliridin abduréhim eysa, Muhemmetimin iminop, ziya semidi, ibrahim turdi, abduréhim se’idi, es’et isahaquf we seydulla seypullayoflarning uyghur diyarigha ittipaqdash jumhuriyet yaki uningdinmu yuqiri bolghan musteqilliq élish üchün Xitay terep bilen élip barghan siyasiy küreshliri bayan qilin’ghanliqi melum. undaqta bu arxiplarning Amérikidiki bir tetqiqat merkizi teripidin dunyagha ashkarilinishigha nisbeten qandaq qaraysiz? Amérika uyghurlargha da’ir bu tarixi arxiplarni xelq’aragha jakarlashta némini meqset qilidu? yéqinda heqiqetenmu uyghurlar xelq’ara médi’alarda qaytidin qizziq noqta témilirigha aylinishqa bashlidi. mushundaq bir weziyette bu arxipning élan qilinishi xelq’ara weziyette uyghur mesilisining tereqqiyati üchün qandaq tesir körsitishi mumkin?

7.erkin ekrem ependi
Xitayning zuwani bolghan shinxua agéntliqining 2018-yili 1-ayning 14-künidiki xewéridin melum bolushiche, atalmish shinjangning qeshqer, ghulja, aqsu, tarbaghatay, altay we turpan Qatarliq 6biwasite léniyilik ayruportining kéngeytip qurush qurulushining tézlitidighanliqi pilan qilin’ghan we buninggha yandash halda yene 9dane yéngi ayruport qurush türining aldinqi mezgillik xizmetlirini ilgiri sürülüp, biwasite léniyelerning hawa qatnash – toshush iqtidarini yuqiri kötüridighanliqi heqqide xewer bérilgen. Xitayning wetinimiz sherqiy türkistanda mushu bir yildila 9ayruport qurush we 6ayruportni özgertip qurmaqchi bolushi sizche némini meqset qilghandu? buningda Xitayning wetinimizning atalmish muqimliqidin alahide endishe qilishi sewebmu qandaq?
bu yil 5-yanwar shinxua agéntliqi atalmish shinjangning asasiy esliheler qurulushigha 4milyard 500milyundin yuqiri meblegh ajritip, tashyol qurulushi, ayruport, su insha’ati we énérgiye Qatarliq tür qurulushini tézlitip tamamlaydighanliqi heqqidimu xewer bergen. yuqiridiki ayruport qurulushi heqqidiki xewer del bu xewerning keynidinla chiqqan bolup, siz bu xewer mezmunigha nisbeten qandaq qaraysiz? Xitayning bundaq köp meblegh ajritip wetinimizning her sahe qurulushlirini téz sür’ette tamamlimaqchi bolushi tereqqiyat éhtiyaji seweblikmu yaki bashqa meqset muddi’aliri sewebidinmu?

memtimin ela ependi 2018-yili Xitay mekteplirining mejburiy ma’arip da’irisidiki oqushluqlardiki toluqsiz üchünchi yilliqning Junggo tarixi derislikidin medeniyet zor inqilawi tarixini pütünley chiqirip tashlighan. Xitayning yéqinqi zaman tarixida yüz bergen bu weqe uyghurlarghimu qobul qilghusiz chong apetlerni élip kelgenliki hemmimizge ayan. undaqta Xitayning bu weqeni dersliktin pütünley éliwétishi shundaqla yéngi tüzülgen derslik ichidiki eksil’inqilapchi, zor weqe Qatarliq sözlüklerni shundaqla mawzédungning medeniyet inqilawi heqqidiki xataliqi tilgha élin’ghan qisimliri pütünley yoqitilghan…….Xitayning bu qétimliq tarixni özgertish qilmishi Xitay ichi we sirtidiki közetküchilerning küchlük diqqtini qozghidi we köp munazirilerge seweb boldi. undaqta Xitayning uyghurlar tarixini özgertip yézish aditiidin öz tarixini özgertip yézishqa ötüshini qandaq chüshinish kérek?

qimmetlik waqtinglarni serp qilip, programmimizgha qatniship bergininglar üchün anglarmenlirimizgha wakaliten shundaqla pütün xizmet xadimlirimiz namidin silerge chin könglimizdin teshekkürimizni bidürimiz,rehmet silerge.

jawab yézish

éléktironluq xet adrésingiz ashkarilanmaydu. * belgisi barlarni choqum toldurusiz