сиясәт сәһниси 7-сан


доктор әркин әкрәм әпәнди вә доктор мәмәтимин әла әпәнди билән сөһбәт

әссаламу әләйкүм уйғур нидаси тор радиосиниң әзиз аңлармәнлири, сиясәт сәһниси программимизниң 7-саниға хуш кәлдиңлар.

бүгүнки программимизда нөвәттики уйғурлар дуч келиватқан мәсилиләр, Хитай вәзийити, шундақла хәлқара қиззиқ ноқтилар үстидә сөһбәт елип баримиз

бүгүнки сөбәтдашлиримиз:

сиясәт сәһниси программимизниң даимлиқ миһмини Түркийә һаҗитәпә университети оқутқучиси, Түркийә ситратигийилик чүшәнчә иниститоти мутәхәсиси доктор әркин әкрәм әпәнди.
авистиралийәдин писхилогийә доктори: мәмәтимин әла әпәнди.

әркин әкрәм әпәнди йеқинда шәрқий түркистанда көзгә көрүнгән уйғурларниң бири шуниңдәк шөһрәт қазанған теббий илим тәтқиқатчиси халмурат ғопурниң намәлум «сиясий сәвәб» ләр түпәйлидин тәкшүрүшкә елип кетилгәнлики мәлум болди. сиз бу әһвалға қандақ қарайсиз? сиясий саһә билән анчә көп алақиси болмиған тиббий саһәдики бирәйләнниң сиясий сәвәб билән тәкшүрүлүши немидин дерәк бериду?

мәмтимин әла әпәндим биз йеқинда Хитайниң һөкүмәт ахпарат васитилиридин вәтинимиз шәрқий түркистанниң һәрқайси җайлирида 2017-йилиниң өзидила дөләт мәблиғи билән һәр бир наһийә шәһәрләргичә түркүмләп <يىغىپ تەربىيىلەش مەركىزى教育转化中心> қурулуши үчүн херидар чақирған ухтурушлирини көпләп учраттуқ. сизчә бу хилдики йепиқ тәрбийиләш орунлириға һөкүмәтниң зор мәбләғ аҗритип қурулуш елип беришидики сәвәб нимә? йиғип тәрбийиләш мәркәзлириниң маһийити нимә? ишәнчлик мәнбәләрдин мәлум болишичә вәтинимиздә тәрбийиләшкә елип кетилгән кишиләрниң нисбити омумий нопусниң 10пресәнтидин ашидиған болуп, тәрбийиләшкә елип кетилгәнләрниң көпләп өлүп кетишидәк әһваллар интайин еғир йүз бериватқанлиқиму тилға елинмақта. зулум бу дәриҗигә барғанда чәтәлдики уйғурлар вәтәндики аилә тавабатлириға қандақ усулда ярдәм қилалиши мумкин? бу зулум һәққидә хәлқара қанун органлириға әрз шикайәт қилиш имканийитимиз барму? қандақ қилишимиз керәк?

әркин әкрәм әпәнди 9-январ күни Америка дөләт мәҗлиси вә һөкүмитигә қарашлиқ болған Хитай ишлири комитетиниң башлиқлири мәхсус уйғурларниң вәзийити һәққидә баянат елан қилди. улар нөвәттә уйғур елидә йүз бериватқан еғир кишилик һоқуқ дәпсәндиЧиликиниң ақивитиниң интайин хәтәрлик икәнликини агаһландурди. бу баянатниң мәқсиди нимә? бу баянатниң Хитайға болған тәсири вә уйғурларниң зулмини йениклитиштә қандақ роли бар?

мәмтимин әла әпәндим һәммимизгә мәлум, дуня интернет учур дәвридә туруватиду. интернет учур дуняси кишиләрниң мунасивәт торида зор йүксилишләрни елип келиш билән биргә, техиму көп кишиләр сиясий паалийәтлиридиму интернет дунясиниң қолайлиқидин пайдилинип хәлқаралиқ сиясий паалийәтләрни елип баралайдиған болди. мәсилән, говенгүй вәқәси, әрәб баһари дегәндәк нурғун вәқәләр интернет учур дәври әвзәлликиниң рошән намайәндиси болалайду. шундақла, Тунистәк дөләтләрниң әрәб баһари шамилида әслидики мустәбит һакемийәт түзүмдин демукратик түзүмдики дөләткә айлиналишида әлвәттә учур дәвриниң зор төһписи барлиқини инкар қилалаймаймиз. дәрвәқә, йеқинда бир қисим уйғурларму учур дәвриниң әвзәлликидин пайдилинип интернет дунясида хәлқаралиқ имза топлаш паалийитини башлиди. игилишимизчә бу паалийәтниң пүткүл дуня миқясидики қоллаш нисбити тез сүрәттә ешиветипту. ундақта сиз бу хилдики имза топлаш паалийитиниң әһмийитигә қандақ қарайсиз? уйғурлар бу хил усулларда хәлқараниң қоллишини қолға кәлтүрәләмду? уйғурлар сиясий һәрикәтлиридә интернет дунясиниң күчидин қандақ пайдилиниши керәк?

әркин әкрәм әпәнди биз аввалқи программилиримиздиму Хитай иқтисадида еғир крезис йүз беридиғанлиқиға даир сөһбәтләрни уюштурған болсақму лекин бу йил иқтисадий крезис йүз беришигә даир мулаһизиләрниң һәммә йәрни қаплап кетиши, бизниң бу мәсилигиму диққәт қилишимиз зөрүрликини һес қилдурди. чүнки бу йил кириши билән чәтәлдики һәр қайси медиаларда Хитай иқтисадиниң һалак болушиға даир хәвәрләр көпләп бериливатиду. Хитайниң нурғун сиясий тәһлилЧилири һәтта Хитай иқтисадида алдимиздики бир нәччә йилдила еғир крезис йүз беридиғанлииқиға даири арқа арқидин һәр хил көз қарашларни оттуриға қоюш билән билән Хитай аһалилирини бу иқтисадий крезистин қандақ сақлап қелиш һәққидә көпләп учур бериватиду. бу һәқтики қарашлириңиз нимә? Хитайдики иқтисадий крезис уйғур вәзийитигә қандақ тәсир көрситиши мумкин? уйғурлар бу хил иқтисадий крезистин қандақ мудапиәлиниши керәк?

әркин әкрәм әпәнди вә мәмтимин әла ортақ : 10-январ күни әркин асия радиосида Америкиниң муһим тәтқиқат мәркәзлиридин бир болған вилсон мәркизи өткән айда Хитайниң уйғур аптоном районида 1957‏- вә 1958‏-йиллири арисида елип барған «йәрлик милләтчиләргә қарши һәрикити» тоғрисида бир йүрүш тарихий архипларни елан қилғанлиқи тоғрисидики хәвәр елан қилинип вәтән сиртидики уйғурлар арисида зор қизиқишларни пәйда қилди. хәвәрдә дейилишичә бу архипларда әйни йиллардики уйғур сиясий рәһбәрлиридин абдуреһим әйса, Муһәммәтимин иминоп, зия сәмиди, ибраһим турди, абдуреһим сәиди, әсәт исаһақуф вә сәйдулла сәйпуллайофларниң уйғур дияриға иттипақдаш җумһурийәт яки униңдинму юқири болған мустәқиллиқ елиш үчүн Хитай тәрәп билән елип барған сиясий күрәшлири баян қилинғанлиқи мәлум. ундақта бу архипларниң Америкидики бир тәтқиқат мәркизи тәрипидин дуняға ашкарилинишиға нисбәтән қандақ қарайсиз? Америка уйғурларға даир бу тарихи архипларни хәлқараға җакарлашта немини мәқсәт қилиду? йеқинда һәқиқәтәнму уйғурлар хәлқара медиаларда қайтидин қиззиқ ноқта темилириға айлинишқа башлиди. мушундақ бир вәзийәттә бу архипниң елан қилиниши хәлқара вәзийәттә уйғур мәсилисиниң тәрәққияти үчүн қандақ тәсир көрситиши мумкин?

7.әркин әкрәм әпәнди
Хитайниң зувани болған шинхуа агентлиқиниң 2018-йили 1-айниң 14-күнидики хәверидин мәлум болушичә, аталмиш шинҗаңниң қәшқәр, ғулҗа, ақсу, тарбағатай, алтай вә турпан Қатарлиқ 6биваситә ленийилик айрупортиниң кеңәйтип қуруш қурулушиниң тезлитидиғанлиқи пилан қилинған вә буниңға яндаш һалда йәнә 9данә йеңи айрупорт қуруш түриниң алдинқи мәзгиллик хизмәтлирини илгири сүрүлүп, биваситә ленийәләрниң һава қатнаш – тошуш иқтидарини юқири көтүридиғанлиқи һәққидә хәвәр берилгән. Хитайниң вәтинимиз шәрқий түркистанда мушу бир йилдила 9айрупорт қуруш вә 6айрупортни өзгәртип қурмақчи болуши сизчә немини мәқсәт қилғанду? буниңда Хитайниң вәтинимизниң аталмиш муқимлиқидин алаһидә әндишә қилиши сәвәбму қандақ?
бу йил 5-январ шинхуа агентлиқи аталмиш шинҗаңниң асасий әслиһәләр қурулушиға 4милярд 500милюндин юқири мәбләғ аҗритип, ташйол қурулуши, айрупорт, су иншаати вә енергийә Қатарлиқ түр қурулушини тезлитип тамамлайдиғанлиқи һәққидиму хәвәр бәргән. юқиридики айрупорт қурулуши һәққидики хәвәр дәл бу хәвәрниң кәйнидинла чиққан болуп, сиз бу хәвәр мәзмуниға нисбәтән қандақ қарайсиз? Хитайниң бундақ көп мәбләғ аҗритип вәтинимизниң һәр саһә қурулушлирини тез сүрәттә тамамлимақчи болуши тәрәққият еһтияҗи сәвәбликму яки башқа мәқсәт муддиалири сәвәбидинму?

мәмтимин әла әпәнди 2018-йили Хитай мәктәплириниң мәҗбурий маарип даирисидики оқушлуқлардики толуқсиз үчүнчи йиллиқниң Җуңго тарихи дәрисликидин мәдәнийәт зор инқилави тарихини пүтүнләй чиқирип ташлиған. Хитайниң йеқинқи заман тарихида йүз бәргән бу вәқә уйғурларғиму қобул қилғусиз чоң апәтләрни елип кәлгәнлики һәммимизгә аян. ундақта Хитайниң бу вәқәни дәрсликтин пүтүнләй еливетиши шундақла йеңи түзүлгән дәрслик ичидики әксилинқилапчи, зор вәқә Қатарлиқ сөзлүкләрни шундақла мавзедуңниң мәдәнийәт инқилави һәққидики хаталиқи тилға елинған қисимлири пүтүнләй йоқитилған…….Хитайниң бу қетимлиқ тарихни өзгәртиш қилмиши Хитай ичи вә сиртидики көзәткүчиләрниң күчлүк диққтини қозғиди вә көп муназириләргә сәвәб болди. ундақта Хитайниң уйғурлар тарихини өзгәртип йезиш адитиидин өз тарихини өзгәртип йезишқа өтүшини қандақ чүшиниш керәк?

қиммәтлик вақтиңларни сәрп қилип, программимизға қатнишип бәргиниңлар үчүн аңлармәнлиримизға вакалитән шундақла пүтүн хизмәт хадимлиримиз намидин силәргә чин көңлимиздин тәшәккүримизни бидүримиз,рәһмәт силәргә.

җаваб йезиш

електиронлуқ хәт адресиңиз ашкариланмайду. * бәлгиси барларни чоқум толдурусиз